Сүттің арзан болуындағы 5 қателік

Қазақстандықтар үшін сүт – дәстүрлі және маңызды азық-түлік. Алайда, әлемдік нарықта сүт бағасының тұрақсыздығы, кейде тіпті арзан болуы, оның артында жатқан күрделі экономикалық және саяси себептерді көрсетеді. Бұл жағдай, әсіресе, Орталық Азиядағы су тапшылығы мен ауыл шаруашылығының дамуына байланысты маңызды. Сүттің арзан болуына әкелетін негізгі қателіктерді түсіну, біздің азық-түлік жүйемізді жақсартуға және тұрақты болашаққа жол ашуға көмектеседі. Бұл мақалада біз сүт бағасына әсер ететін бес негізгі қателікті және оларды қалай түзетуге болатынын талқылаймыз. Бұл қателіктерді болдырмау арқылы біз жергілікті фермерлерді қолдап, су ресурстарын үнемдеп, өсімдік негіздес тағамдарға басымдық бере аламыз.

1. Шамадан тыс субсидиялау

Кейбір елдерде үкіметтер сүт өндірушілерге мол қаржылай қолдау көрсетіп, субсидиялар бөледі. Бұл, әрине, фермерлерге көмектескенімен, сүт бағасын жасанды түрде төмендетіп, нарықтық тепе-теңдікті бұзады. Артық өндірілген сүт, егер оны тұтынуға немесе экспортқа жіберуге мүмкіндік болмаса, қоймаларда жиналып, кейіннен арзан бағамен сатылуы немесе жойылуы мүмкін. Бұл әдіс жергілікті, шағын фермерлерге бәсекелестікке шығуды қиындатады, себебі олар субсидияланған, арзан өніммен бәсекелесе алмайды. Орталық Азияда, әсіресе су ресурстары шектеулі аймақтарда, мұндай субсидиялау суды көп қажет ететін мал шаруашылығын жасанды түрде қолдауға әкеліп соқтыруы мүмкін. Бұл 2023 жылы Жапонияда жүргізілген зерттеуде де айтылған, онда субсидиялардың сүт өндірісін арттырып, бағаны төмендеткені байқалған.

2. Артық сүт өндірісі және әлемдік нарыққа әсері

Әлемдік сүт нарығындағы артық өндіріс – бұл тек бір елдің ғана емес, халықаралық деңгейдегі мәселе. Кейбір елдерде, әсіресе Еуропа Одағында, сүт өндірісін арттыруға бағытталған саясаттар мен субсидиялар салдарынан, сүт өте көп мөлшерде өндіріледі. Бұл артық сүт, әдетте, әлемдік нарыққа арзан бағамен шығарылады. Бұл әлемдік бағаның төмендеуіне әкеліп, дамушы елдердегі жергілікті сүт өндірушілерге үлкен залал келтіреді. Орталық Азиядағы елдер, мысалы, Еуропадан келген арзан сүт өнімдерінің бәсекесіне ұшырауы мүмкін. Бұл, әсіресе, су ресурстары шектеулі аймақтарда, мал шаруашылығының дамуына кедергі келтіреді. 2022 жылы жүргізілген Our World in Data зерттеуі бойынша, сүт өндірісінің экологиялық ізі, әсіресе су тұтынуы бойынша, айтарлықтай жоғары.

Артық өндірістің салдары

• Әлемдік бағаның төмендеуі
• Жергілікті фермерлердің табысының азаюы
• Су ресурстарына шамадан тыс жүктеме
• Өндірістің экологиялық ізінің артуы

3. Экспорттық саясаттардың теріс әсері

Кейбір елдер өздерінің артық сүт өнімдерін экспорттау арқылы ішкі нарықтағы бағаны реттеуге тырысады. Бұл, әрине, экспорттаушы ел үшін пайдалы болуы мүмкін, бірақ импорттаушы елдердің жергілікті ауыл шаруашылығына зиян келтіруі ықтимал. Мысалы, Еуропа Одағының сүт өнімдерін арзан бағамен экспорттауы, Орталық Азиядағы жас және дамушы сүт өндірушілерінің бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді. Бұл, өз кезегінде, жергілікті азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. 2021 жылы The Guardian басылымында жарияланған мақалада, Еуропаның арзан сүт өнімдерінің Африкадағы жергілікті фермерлерге тигізген зияны туралы айтылған. Бұл жағдай Орталық Азияға да қатысты болуы мүмкін.

“Арзан сүт өнімдерінің әлемдік нарыққа ағылуы, жергілікті фермерлердің тіршілігін қиындатады.”

4. Су ресурстарын тиімсіз пайдалану

Орталық Азия – су тапшылығымен ерекшеленетін аймақ. Сүт өндірісі, әсіресе сиыр шаруашылығы, айтарлықтай мөлшерде суды қажет етеді. Сиырларды суару, олардың жем-шөбін өсіру үшін суармалы жерлерді пайдалану – бұл процестердің барлығы су ресурстарына үлкен салмақ түсіреді. Егер сүт өндірісі субсидиялар мен артық өндіріс салдарынан тиімсіз жүргізілсе, бұл су ресурстарын босқа ысырап етуге әкеледі. Бұл, әсіресе, Арал теңізі сияқты экологиялық апаттарды бастан кешкен аймақтарда өте маңызды. FAO (Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы) 2023 жылғы есебінде, мал шаруашылығының су тұтынуы әлемдік су ресурстарының 70%-на жуығын құрайтыны айтылған.

5. Өсімдік негіздес тағамдарға назар аудармау

Сүт бағасының арзан болуына әкелетін қателіктерді талқылағанда, біз болашаққа бағытталған шешімдерді де қарастыруымыз керек. Орталық Азияда, әсіресе урбанизация мен климаттың өзгеруі жағдайында, өсімдік негіздес тағамдарға көшу маңызды рөл атқаруы мүмкін. Жаңғақтар, бұршақ дақылдары, дәнді дақылдар және көкөністер – бұл өнімдерді өсіруге су аз кетеді, экологиялық ізі төмен және олардың көпшілігі жергілікті жағдайларға бейімделген. Қазақстанда бұршақ дақылдары, жасымық, бидай, арпа сияқты дәнді дақылдарды өсіруге үлкен мүмкіндіктер бар. Бұл тағамдарды рационға көбірек енгізу, сүт өнімдеріне деген сұранысты азайтып, су ресурстарын үнемдеуге көмектеседі. EAT-Lancet комиссиясының 2019 жылғы есебінде, өсімдік негіздес диетаның адам денсаулығы мен планета үшін пайдасы туралы айтылған.

Өсімдік негіздес тағамдардың артықшылықтары

• Суды аз тұтыну
• Парниктік газдар шығарындыларының азаюы
• Жергілікті дақылдарды қолдау
• Азық-түлік қауіпсіздігін нығайту
• Денсаулыққа пайдалы

Қорытынды: Тұрақты болашаққа жол

Сүттің арзан болуына әкелетін қателіктерді түсіну – бұл біздің азық-түлік жүйемізді жақсартудың алғашқы қадамы. Шамадан тыс субсидиялау, артық өндіріс, тиімсіз экспорттық саясаттар, су ресурстарын үнемдемеу және өсімдік негіздес тағамдарға назар аудармау – бұл біз жоюға тиіс қателіктер. Орталық Азияда, әсіресе су тапшылығы мен климаттың өзгеруі жағдайында, тұрақты азық-түлік жүйесіне көшу өте маңызды. Бұл тек экологиялық та, экономикалық та, әлеуметтік те пайда әкеледі. Өсімдік негіздес тағамдарға басымдық беру, жергілікті фермерлерді қолдау және су ресурстарын тиімді пайдалану – бұл біздің болашағымызды қамтамасыз ететін жолдар.

1. Субсидияларды азайтып, нарыққа бағытталған қолдау көрсетіңіз.
2. Артық өндірісті болдырмау үшін ұлттық және халықаралық деңгейде реттеу енгізіңіз.
3. Экспорттық саясаттарды жергілікті фермерлерге зиян келтірмейтіндей етіп жасаңыз.
4. Суды үнемдейтін ауыл шаруашылығы технологияларын қолданыңыз.
5. Өсімдік негіздес тағамдарды рационға көбірек енгізіңіз.
6. Жергілікті, тұрақты азық-түлік өндірісін қолдаңыз.

Жасырын шығындар: Шынайы баға моделі не дейді?

Дүкен сөрелеріндегі сиыр сүтінің төмен бағасы — нарықтық тиімділіктің емес, табиғат пен қоғам есебінен өтелетін сыртқы шығындардың нәтижесі. Экономистер бұл құбылысты «сыртқы әсерлер» (externalities) деп атайды. Дәстүрлі сүт бағасына парниктік газдар шығарындылары, топырақтың химиялық тыңайтқыштармен ластануы және қалдықтарды залалсыздандыру шығындары кірмейді.

Халықаралық ғылыми зерттеулер «Шынайы өзіндік құнды есептеу» (True Cost Accounting) әдістемесін қолданғанда, жануар тектес сүттің нақты құны қазіргі чектерде көрсетілген саннан айтарлықтай жоғары болатынын дәлелдеді. Салық төлеушілер бұл айырмашылықты өз қалтасынан екі рет төлейді: алдымен мемлекеттік дотациялар арқылы, содан кейін экологиялық зардаптарды жою кезінде.

• Ауыл шаруашылығы тыңайтқыштарынан бөлінетін азот оксидтерінің жергілікті ауыз су көздеріне сіңуі
• Сүт фермалары маңындағы метан мен аммиак концентрациясының артуынан туындайтын респираторлық аурулар
• Төтенше құрғақшылық жылдарында жем-шөп дақылдарын суаруға кететін жерасты суларының қайтарымсыз шығыны

Топырақ эрозиясы және ауыл маңындағы жайылым дағдарысы

Қазақстандағы сүт өндірісінің құнын жасанды ұстап тұрудың тағы бір ауыр салдары — ауылдық елді мекендер төңірегіндегі жердің шамадан тыс тапталуы. Шағын және орта фермалар жем-шөп сатып алу шығынын азайту үшін сауын малын ортақ жайылымдарға шектен тыс жібереді. Нәтижесінде құнарлы қарашірік қабаты жойылып, шөлейттену үдейді.

Бұл процестің ұзақмерзімді құны орасан. Деградацияға ұшыраған алқаптар биологиялық алуантүрлілікті жоғалтып, көмірқышқыл газын сіңіру қабілетінен айырылады. Өсімдік негіздес шикізатпен салыстырғанда, 1 литр сиыр сүтін өндіруге он еседен астам жер ресурстары қажет.

• Ауыл маңындағы экожүйенің құнарлы шөп құрамынан айырылып, арамшөп басуы
• Топырақтың шаңды борандар тудыратын механикалық шашырауының күшеюі
• Ауыл шаруашылығы жануарларына тұрақты жем жетіспеушілігі салдарынан өнімділіктің төмендеуі