Түрлік мүшелік — моральдық критерий емес: 5 қателік

Түрлік мүшелік – бұл адамдардың өз түрлерінің мүддесін басқа жануарлардың мүддесінен артық қоюы. Бұл философиялық және этикалық мәселе ретінде кеңінен талқыланып жүр. Алайда, жануарларға қатысты шешімдер қабылдауда бұл түсінік жиі қате қолданылады. Қазақстан сияқты Орталық Азия елдерінде дәстүрлі шаруашылық пен қала өмірі қатар өмір сүреді, бұл жануарларға деген көзқарастың әралуандығын көрсетеді. Жануарлардың сезімталдығын ескермей, тек адамға пайдалы жануарларды ғана құнды деп санау, жабайы жануарларға немқұрайлы қарау – бұл түрлік мүшеліктің кең таралған қате түсініктері. Бұл мақалада осындай 5 қателікті қарастырып, оларды қалай түзетуге болатынын талқылаймыз.

1. Тек адамға пайдалы жануарларды ғана аяу

Жиі кездесетін қателік – тек адамға шаруашылықта, тамақта немесе басқа да қажеттіліктерде пайда әкелетін жануарларды ғана аяу. Мысалы, сиыр, қой, жылқы сияқты жануарлардың еті, сүті, жүні біздің дастарханымыздың сәні. Олардың ауырса, жазылса деп тілейміз. Ал, маса, кене, тышқан немесе егеуқұйрық сияқты жануарлар біздің өмірімізге тікелей пайда әкелмейді, кейде тіпті зиян келтіреді. Сондықтан олардың жағдайына мән бермейміз, тіпті оларды өлтіруді ешқандай күнә санамаймыз. Бірақ, бұл жануарлар да ауырсынуды сезінеді, олар да тіршілік иесі.

2. Жабайы жануарларға немқұрайлы қарау

Кейбір адамдар тек үй жануарларына ғана ерекше көңіл бөліп, жабайы жануарлардың тағдырына немқұрайлы қарайды. Олардың ойынша, жабайы жануарлар өздерінің табиғи ортасында өмір сүреді, сондықтан оларға ешкімнің араласуының қажеті жоқ. Бірақ, адам әрекеттері, әсіресе, табиғи ортаны бұзу, ауыл шаруашылығын кеңейту, су ресурстарын шамадан тыс пайдалану жабайы жануарлардың тіршілігіне қауіп төндіреді. Қазақстанның кең даласындағы киіктер, борсықтар, ақбөкендер сияқты жануарлардың мекендейтін жерлері азайып барады. Олардың көбісі жойылып кету қаупінде.

Жабайы жануарлар да сезімтал тіршілік иелері, олар да ауырсынуды, қорқынышты сезінеді. Олардың мекендейтін ортасын қорғау, олардың санын сақтап қалу – бұл біздің міндетіміз. Жабайы жануарлардың табиғи тепе-теңдікті сақтаудағы рөлі ерекше.

Бұл қатені қалай түзетуге болады?

• Жабайы жануарлардың мекендейтін ортасын қорғауға бағытталған жобаларды қолдау.
• Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану арқылы жануарлардың тіршілік аймағын сақтау.
• Жабайы жануарларға қатысты заңнаманы күшейту және оның орындалуын қадағалау.
• Жабайы жануарлардың тіршілігі туралы ақпаратты тарату және қоғамның хабардарлығын арттыру.

3. Жануарлардың тіршілік құқығын елемеу

Түрлік мүшеліктің тағы бір қателігі – жануарлардың өз өмірін сүру құқығын жоққа шығару. Кейбір адамдар жануарларды тек ресурстар ретінде қарастырады, яғни олар біздің қажеттілігімізді өтеу үшін ғана бар деп ойлайды. Олардың өз тіршілігі, өз қалауы бар екенін ескермейді. Бұл көзқарас, әсіресе, ет, сүт, жұмыртқа өндірісінде айқын көрінеді, мұнда жануарлардың өмірі қысқа мерзімді өндіріс цикліне бағындырылады.

“Әрбір сезімтал тіршілік иесінің азап шекпеуге және өмір сүруге құқығы бар.”

Халықаралық зерттеулер жануарлардың да адамдар сияқты ауырсынуды, қуанышты, қайғыны сезінетінін дәлелдеді. Олардың да әлеуметтік байланыстары, отбасылары болады. Сондықтан, олардың тіршілік құқығын елемеу – бұл адамгершілікке жатпайды.

Бұл қатені қалай түзетуге болады?

• Жануарларға арналған өнімдерді тұтынуды азайту немесе тоқтату.
• Өсімдік тектес тағамдарға көбірек көңіл бөлу.
• Жануарлардың құқықтарын қорғайтын ұйымдарды қолдау.
• Жануарлардың сезімталдығы туралы білімімізді арттыру.

4. Жануарлардың сезімталдығын ескермеу

Кейбір адамдар жануарларды тек биологиялық механизмдер ретінде қарастырады, олардың күрделі сезімдері мен эмоциялары бар екенін жоққа шығарады. Олар жануарлардың ауырсынуын, қорқынышын, қуанышын сезінбейтініне сенеді. Бұл көзқарас, әсіресе, жануарларды өндірістік мақсатта пайдалану кезінде немесе оларға жабайы табиғатта қатыгездік көрсеткенде жиі кездеседі. Мысалы, құстардың қанаттарын кесу, шошқаларды кішкентай торларға қамау, жануарларды қатыгез сынақтарға салу – мұның бәрі олардың сезімталдығын елемеуден туындайды.

Ғылыми зерттеулер, атап айтқанда нейробиология және этология салаларындағы зерттеулер, жануарлардың орталық жүйке жүйесінің бар екенін және олардың ауырсыну мен эмоцияларды сезінетінін анық дәлелдеді. Тіпті, кейбір жануарлардың, мысалы, дельфиндер мен маймылдардың, адамдарға жақын деңгейдегі танымдық қабілеттері бар екені белгілі.

Бұл қатені қалай түзетуге болады?

• Жануарлардың сезімталдығы туралы ғылыми деректермен танысу.
• Жануарларға қатысты әрбір іс-әрекеттің оларға әсерін ескеру.
• Жануарларға қатыгездік көрсететін әдеттерден бас тарту.

5. Жануарлардың әртүрлілігін ескермеу

Түрлік мүшелікке бейім адамдар жиі жануарларды бірдей топқа жатқызады, олардың арасындағы маңызды айырмашылықтарды елемейді. Мысалы, кейбір адамдар тек сүтқоректілерді ғана сезімтал деп санап, балықтарды, жәндіктерді немесе құстарды екінші сортты тіршілік иесі ретінде қарастырады. Олардың ойынша, балықтар ауырсынуды сезбейді, ал жәндіктердің тіпті миы да жоқ. Бұл көзқарас, әсіресе, теңіз өнімдерін тұтынуда немесе ауыл шаруашылығындағы зиянкестермен күресуде байқалады.

Соңғы жылдардағы ғылыми жаңалықтар балықтардың да ауырсынуды сезінетінін, жәндіктердің де күрделі мінез-құлық танытатынын көрсетті. Жануарлардың әрбір түрінің өзіндік ерекшеліктері, сезімталдық деңгейлері бар. Оларды бірдей санау – бұл түрлік мүшеліктің бір түрі.

Бұл қатені қалай түзетуге болады?

• Әрбір жануар түрінің сезімталдығы мен ерекшеліктері туралы ақпарат іздеу.
• Жануарларға қатысты шешім қабылдауда олардың әртүрлілігін ескеру.
• Зиянкестермен күресуде жануарларға зиян келтірмейтін әдістерді қолдану.

Қорытынды: Түрлік мүшеліксіз этикалық қадамдар

Түрлік мүшелік – бұл жануарларға деген қарым-қатынасымыздағы маңызды этикалық кедергі. Жануарларды тек адамға пайдалы немесе зиянды деп қарамау, олардың сезімталдығын, тіршілік құқығын мойындау – бұл біздің моралдық жауапкершілігіміз. Орталық Азияның табиғи байлығын сақтап, жануарлармен үйлесімді өмір сүру үшін біз бұл қателіктерден арылып, әрбір сезімтал тіршілік иесіне құрметпен қарауымыз қажет. Бұл тек жануарлар үшін ғана емес, адамзаттың да этикалық дамуы үшін маңызды.

1. Жануарларға деген мейірімділікті олардың адамға пайдалы екендігіне қарамастан көрсету.
2. Жабайы жануарлардың мекендейтін ортасын қорғау және олардың тіршілігіне араласуды азайту.
3. Жануарлардың өз өмірін сүру құқығын мойындау.
4. Жануарлардың сезімталдығын және эмоцияларын ескеру.
5. Жануарлардың әртүрлілігін мойындап, әрбір түрге жеке көзқараспен қарау.