Mikhuy imayna pachamamaq hawanpi ruwan, allinta tupusqa
Mikhuyqa kay pachapi q'uñichiy ruwaykunaq kimsa tawa rakiyninmanta huk rakinmi. Tukuy imayna ruwasqa kayninqa rikuchin maypi chay ruwaykuna kasqanta — chayqa manan apaykachaychu.
Pisi simikunapi
- Mikhuy ruwaykunaqa pachamamaq q'uñichiy ruwaykunaq 26%nin hinam; uywa aychaqa mikhuykunaq 18%nin kallpayta qun, ichaqa mikhuy ruwaykunaq khuskanmanta aswanmi q'uñichiyta ruwan.
- Apaykachayqa mikhuyq kikin q'uñichiy ruwayninpa 10%ninmantapis aswan pisillanmi — imata mikhuykusqaykiqa astawanmi imayna karu apamusqa kasqanmantaqa.
- Kay pachapi llapan runa yura mikhuykunaman tikrakuspaqa mikhuy ruwaykunaq q'uñichiy ruwayninkunata 49%hinam pisichanman, hinaspapas huk allpa Ameryka Chincha suyupiwan Brasil suyuq sayaynin hina paskanman.
- Waka hinakunaq mikhusqankumanta paqariq wapsiqa pisillañam kawsan, ichaqa ancha kallpasapaqmi: chayta pisichaspaqa runaq kawsaynin ukhullapi chiriyachiyta qallarinmi.
Chiqanchasqa yupaykuna
Mikhuykunaq hukllalla hatun yupay kamachiyninqa llapanpipas kaqllatapunim nin
2018 watapi Poore & Nemecek runakunaq hukllachasqa yachayninqa 38,700 chakrakunamanta 119 suyupi tarisqakunata huñurqa. Chaypa chawpi tarisqanqa hukniray kayninmi: yura protïnata astawan hatun q'uñichiyta ruwaqkunapas waka aychatawan uwijata pisillaña q'uñichiyta ruwaqkunamantapas aswan pisillañam q'uñichiyta ruwanku. Chayqa niyta munan mikhuyta tikrayqa astawan allinmi imayna kawsaykunata tarinamantaqa, imaraykuchus mana atikunchu huk hatun q'uñichiyta ruwaq imaymana mikhuyta pisichaspa rantiyta.
Mikhuykunaq karu puriyñan mana allinchu
Aswan mikhuykunapa apaykachayninqa sapa ruwasqa kayninpa 1-9%llanmi, aswanqa allpa tikray, ukhu ch'aki, wanuwan uywakunapa mikhuy wakichiy allpakuna. Wayrawan apamusqa mikhuykunallan mana kaqchu — ichaqa chayqa aslla qhatukunallapinmi, hinaspapas huk kilu tarwita hatun quchanta apaykachayqa, huk kilu kaypi uywasqa waka aychamantaqa achka kuti aswan allinraqmi.
- Sach'a sach'a qullusqa allpamanta waka aycha: huk kilu waka aychapaq 99 kg CO₂e hinam.
- Tofu apaykachaywan ruwaywan kuskasqa: huk kilu tofunpaq 3 kg CO₂e hinam.
- Kaypi q'achupi uywasqa waka aycha mana pisilla q'uñichiyta ruwanmanchu; mikhuyqa allpa llamk'ayta astawan unayachin, hinaspapas sapa kilupa methane ruwayninta yapaykuspan.
Methane, imaraykutaq pachaq ancha chanin kasqan
Uywa ukhumanta paqariq methane wapsiqa chunka iskayniyuq wata hinam wayra pachapi kawsan, ichaqa iskay chunka watapi CO₂pa q'uñichiy kallpanmanta 80 kuti astawan kallpasapaqmi. Utqaylla ch'usakunrayku, uywa yupayta pisichayqa manañam pachak watakunapiñachu aswanqa chunka watakunapiñam chiriyachiyta paqarichin — kay pachamamaq pisi llamk'ayninpiqa utqaylla kutichiyqa pisi imaymanakunamanta hukninmi.
What an individual change is worth
Switching a typical high-income diet to a plant-based one avoids roughly 0.8–1.5 tonnes CO₂e per person per year, comparable to a transatlantic return flight, and unlike most household changes it takes effect immediately and costs nothing.
Willaykuna
Huk kilu mikhuyq CO₂e kilukuna
- Waka60 kg CO₂e · highest
- Quesu21 kg CO₂e
- Kuchi7 kg CO₂e
- Tofu3 kg CO₂e
- Lentejas0.9 kg CO₂e · lowest
Ukhunpi
Mikhuykunaq sapa kilupa q'uñichiy ruwaynin, kay pachapi chawpi
| Mikhuy | kg CO₂e / kg | Allpa m² / kg | Yaku llamk'ay |
|---|---|---|---|
| Waka (waka uyway) | 60 | 164 | Ancha hatun |
| Uwiha | 24 | 185 | Hatun |
| Quesu | 21 | 88 | Hatun |
| Kuchi | 7 | 11 | Chawpi |
| Wallpa | 6 | 7 | Chawpi |
| Runtu | 4.5 | 6 | Chawpi |
| Tofu | 3 | 2 | Pisi |
| Lentejas / alverjas | 0.9 | 3 | Pisi |
Sapa kuti ch'aqwaykuna
RimariyKaypi ruwasqata rantiyqa aswan hatun ruwaymi.
Imataq yachay rikuchinApaykachayqa mikhuy ruwaykunaq q'uñichiy ruwayninpa 10%ninmantapis aswan pisillanmi. Waka aychatawan lichiq mikhuykunata yura mikhuykunawan cambiayqa kaypi ruwasqata rantimantaqa astawan allinmi.
RimariyQ'achu mikhuq waka aychaqa pachamamaqpaq allinmi.
Imataq yachay rikuchinQ'achu mikhuq waka uywaykunaqa sapa kilupa methane wapsiyta astawanmi ruwanku, hinaspapas aswan hatun allpakunatami llamk'achinku, chayqa allpa carbon yapaqkunata mana allinchanchu, chaykunaqa chunka watakunapi sayarparin.
RimariyAlmendra lichiqa lichi uywa lachimantapis aswan mana allinmi.
Imataq yachay rikuchinAlmendra lichiqa wak yura lichikunamanta aswan yakuta llamk'achin, ichaqa lichi uywa lachiq q'uñichiy ruwayninkunapa kimsa huk rakin hinallan, hinaspapas allpanpa chunka huk rakin hinallan. Avena lachiwan soya lachiwanqa astawan pisillañam.
Tapuykuna
- Hayk'ata CO₂ta vegen kaspa qhispichikun?
- Huk hatun qhapaq suyupi sapa runapaq sapa watapi 0.8–1.5 toneladas CO₂e hinatam, hinaspapas allpaqpi aswan hatun carbon qhispichiyta.
- Quesuqa chiqaptaqa chay hinatachu hatun q'uñichiyta ruwan?
- Arí — huk kilu sinchi quesupaq 21 kg CO₂e hinam, imaraykuchus huk kilu sinchi quesupaq chunka litro lachi hinam llamk'akuna.
- Mayqin yura lachim pachamamapaq astawan allin?
- Avena lachiwan soya lachiwanmi aswan pisi q'uñichiy ruwaykunata, allpa llamk'aytawan yaku llamk'ayta huñusqa kanku; llapan yura lichikunaqa lachi uywa lachimantaqa aswan allinmi q'uñichiy ruwaykunapi.
- Pisi aychata mikhuyqa utqayllatachu yanapan pisi autota manejaymantaqa?
- Aswan wasikunapaq arí, imaraykuchus methane pisichaykunaqa chunka watakunaq pachapi llamk'an, hinaspapas mikhuy tikraykunapaqqa manan mosoq imaymanakuna munakunñachu.
- Mikhuy usuchiymantaqa?
- Mikhuy usuchiyqa pachamamaq q'uñichiy ruwayninpa 6%nin hinatam sapallan yapaykun. Usuchiyta pisichaywan mikhuyta tikraywanqa kuskachasqa ruwaykuna, mana hukpaq hukchu.
Pukyukuna
Kay qillqapi rikhuriqkunaqa tukukuy pukyukunamanta hurqusqa.
- Poore & Nemecek, Science (2018) — Reducing food's environmental impacts
- IPCC — Special Report on Climate Change and Land
- FAO — Global Livestock Environmental Assessment Model
- UNEP — Global Methane Assessment
- Our World in Data — Environmental impacts of food
Kay p'anqaq qillqasqanqa CC BY 4.0 lisinsya uraypi, Veg.ac nisqaman chaninchaywan llamk'achikunman.
Ñawpaqman leey
Yachayta huk semana mikhunaman t'ikray
Qanchis p'unchawpaq qallariy planqa tukuy kay willakuyta huk rantiq listaman chaymanta sasa kaq mikhuykunaman t'ikran.