Mikhuy imayna pachamamaq hawanpi ruwan, allinta tupusqa
Mikhuyqa kay pachapi q'uñichiy ruwaykunaq kimsa tawa rakiyninmanta huk rakinmi. Tukuy imayna ruwasqa kayninqa rikuchin maypi chay ruwaykuna kasqanta — chayqa manan apaykachaychu.
Pisi simikunapi
- Mikhuy ruwaykunaqa pachamamaq q'uñichiy ruwaykunaq 26%nin hinam; uywa aychaqa mikhuykunaq 18%nin kallpayta qun, ichaqa mikhuy ruwaykunaq khuskanmanta aswanmi q'uñichiyta ruwan.
- Transporte nisqaqa 6% imaymana mikuy apaymanta 2018 watapi yupaykuna rikuchin; aswan allinmi maymantam mikuy hamusqanmantaqa imayna mikuy akllay.
- Lliw pachantinpi aycha mikuykunata saqiyqa 49% mikuykunamanta hamuq ismuyta pisiyachinman, hinaspa 3.1 billion hectares allpakunatapas hark'anman.
- Waka hinakunaq mikhusqankumanta paqariq wapsiqa pisillañam kawsan, ichaqa ancha kallpasapaqmi: chayta pisichaspaqa runaq kawsaynin ukhullapi chiriyachiyta qallarinmi.
Chiqanchasqa yupaykuna
Huk lliw pachantinpi mikuykunamanta yupaykuna rikuchinmi anchata sapaq kaykuna kasqanta.
2018 Poore & Nemecek meta-analysis nisqapiqa 38,700 chakrakunamanta datoskuna huñusqa karqan 119 nacionkunapi. Imaymana mikuykunapiqa sapaq-sapaqmi impactokuna kachkan, ichaqa wakin pisilla impactuq aychakuna kaptinpas, plantakunamanta hamuqkunaqa aswan allinmi. Mikuy akllaypas, chakra llamk'aypas impactota pisiyachinman.
Mikhuykunaq karu puriyñan mana allinchu
Aswan mikhuykunapa apaykachayninqa sapa ruwasqa kayninpa 1-9%llanmi, aswanqa allpa tikray, ukhu ch'aki, wanuwan uywakunapa mikhuy wakichiy allpakuna. Wayrawan apamusqa mikhuykunallan mana kaqchu — ichaqa chayqa aslla qhatukunallapinmi, hinaspapas huk kilu tarwita hatun quchanta apaykachayqa, huk kilu kaypi uywasqa waka aychamantaqa achka kuti aswan allinraqmi.
- Beef from beef herds: yaqa 99 kg CO₂e sapa kilogramoman lliw pachantinpi.
- Tofu apaykachaywan ruwaywan kuskasqa: huk kilu tofunpaq 3 kg CO₂e hinam.
- Kaypi q'achupi uywasqa waka aycha mana pisilla q'uñichiyta ruwanmanchu; mikhuyqa allpa llamk'ayta astawan unayachin, hinaspapas sapa kilupa methane ruwayninta yapaykuspan.
Methane, imaraykutaq pachaq ancha chanin kasqan
Uywa ukhumanta paqariq methane wapsiqa chunka iskayniyuq wata hinam wayra pachapi kawsan, ichaqa iskay chunka watapi CO₂pa q'uñichiy kallpanmanta 80 kuti astawan kallpasapaqmi. Utqaylla ch'usakunrayku, uywa yupayta pisichayqa manañam pachak watakunapiñachu aswanqa chunka watakunapiñam chiriyachiyta paqarichin — kay pachamamaq pisi llamk'ayninpiqa utqaylla kutichiyqa pisi imaymanakunamanta hukninmi.
Hallp'a pakaylla q'ullpa q'upa kachkan
Sach'a-sach'a hallp'a kuskaqa chakra kachkan, chaypa 77% uywakunapaq llamk'achisqa kachkan, chaymanta 18% kallpata kutichin. Kacharichisqa hallp'aqa manan qasi kanchu: kawsarichisqa sach'a-sach'a wan kawsay quraqa carbonata ch'unkun, chayrayku mikhuy-yachaykuna 'carbon oportunidad qullqi' nisqa willanku, askha kutitaq chiqalla q'ullpa q'upa saqiqmanta aswan hatun kachkan.
Imapaq huk runapa hukchakuyninqa chanin
Aycha mikuykunata plantakunamanta hamuq mikuykunawan tikrayqa aswan allinmi mikuykunamanta hamuq ismuyta pisiyachinapaq. Chayqa tupan imayna qallarisqaykimanta, imayna tikrasqaykimanta hinaspa imayna ruwasqaykimantapas; qullqipapas sapaq-sapaqmi.
Willaykuna
Pachantinpi llapan kg CO₂e sapa k'illu mijuy (Poore & Nemecek, 2018)
- Waka aycha (waka uyway)99.48 kg CO₂e
- Quesu23.88 kg CO₂e
- Kuchi12.31 kg CO₂e
- Tofu3.16 kg CO₂e
- Arwi0.98 kg CO₂e
Ukhunpi
Lliw pachantinpi sapa kilogramo mikuyta yanqay (Poore & Nemecek, 2018)
| Mikhuy | kg CO₂e / kg | Allpa m² / kg | Chuya yaku qichuy L / kg |
|---|---|---|---|
| Waka (waka uyway) | 99.48 | 326.21 | 1,451 |
| Uwiha | 39.72 | 369.81 | 1,803 |
| Quesu | 23.88 | 87.79 | 5,605 |
| Kuchi | 12.31 | 17.36 | 1,796 |
| Wallpa | 9.87 | 12.22 | 660 |
| Runtu | 4.67 | 6.27 | 578 |
| Tofu | 3.16 | 3.52 | 149 |
| Arwi | 0.98 | 7.46 | 397 |
Sapa kuti ch'aqwaykuna
RimariyKaypi ruwasqata rantiyqa aswan hatun ruwaymi.
Imataq yachay rikuchinApaykachayqa mikhuy ruwaykunaq q'uñichiy ruwayninpa 10%ninmantapis aswan pisillanmi. Waka aychatawan lichiq mikhuykunata yura mikhuykunawan cambiayqa kaypi ruwasqata rantimantaqa astawan allinmi.
RimariyQ'achu mikhuq waka aychaqa pachamamaqpaq allinmi.
Imataq yachay rikuchinQ'achu mikhuq waka uywaykunaqa sapa kilupa methane wapsiyta astawanmi ruwanku, hinaspapas aswan hatun allpakunatami llamk'achinku, chayqa allpa carbon yapaqkunata mana allinchanchu, chaykunaqa chunka watakunapi sayarparin.
RimariyAlmendra lichiqa lichi uywa lachimantapis aswan mana allinmi.
Imataq yachay rikuchinAlmendra levretiqa soyataq avena levretimanta aswan yaku sapatan, ichaqa waka levretimanta aswan pisita q'apaqta hinallataq allpata kachkan. Tupuykunaqa muyuy pacha tupuypim kachkan.
Tapuykuna
- Hayk'ata CO₂ta vegen kaspa qhispichikun?
- Ahorraykunaqa qallariyniyki mijuy, rantikuna mijuykuna, hinallataq ruray ñankunamanta kachkan. Animalmanta rurukunata hark'ayqa allpata kacharichinman ecosystem kutichinapaq.
- Quesuqa chiqaptaqa chay hinatachu hatun q'uñichiyta ruwan?
- Arí — Poore & Nemecek nisqanpi pachantinpi llapanqa 24 kg CO₂e sapa k'illu q'illu kachi (queso) paqarichin. Imayna kachi rurasqamanta hinallataq laya kachimanta kachkan.
- Mayqin yura lachim pachamamapaq astawan allin?
- Soyataq avena levretiyuqpas pisillatam sasachanku, ichaqa kaykunaqa imayna tupusqamantam kachkan. Soyata, avena, almendra, hinallataq arroz levretikunaqa waka levretimanta aswan pisita q'apaqta kachanku.
- Pisi aychata mikhuyqa utqayllatachu yanapan pisi autota manejaymantaqa?
- Iskayninkupas yanapakunmanku. Paykunaq allinninkuqa imawan qatipusqankumanta, karu puriy, puriykachina, hinallataq tiympu qillqamantam kachkan; methane pisiyayqa usqhayllatam q'uñiyta pisiyachinman.
- Mikhuy usuchiymantaqa?
- Mikhuy usuchiyqa pachamamaq q'uñichiy ruwayninpa 6%nin hinatam sapallan yapaykun. Usuchiyta pisichaywan mikhuyta tikraywanqa kuskachasqa ruwaykuna, mana hukpaq hukchu.
Pukyukuna
Kay qillqapi rikhuriqkunaqa tukukuy pukyukunamanta hurqusqa.
- Poore & Nemecek, Science (2018) — Reducing food's environmental impacts
- IPCC — Special Report on Climate Change and Land
- FAO — Global Livestock Environmental Assessment Model
- UNEP — Global Methane Assessment
- Our World in Data — Environmental impacts of food
Kay p'anqaq qillqasqanqa CC BY 4.0 lisinsya uraypi, Veg.ac nisqaman chaninchaywan llamk'achikunman.
Ñawpaqman leey
PachamamaHallp'a, sach'a-sach'akuna, chaymanta kawsay saphi: chakra kamaypa hatun qullqi churananQillqata leey 
Ruwanapaq yachaykunaYura mikhuqpaq rantikuy: huk qullqa, huk lista chaymanta huk siq'i ñawinchanapaq yachayQillqata leey Yachayta huk semana mikhunaman t'ikray
Qanchis p'unchawpaq qallariy planqa tukuy kay willakuyta huk rantiq listaman chaymanta sasa kaq mikhuykunaman t'ikran.