Yaku, qhalliwan mikhuy: pukyukunamanta wañusqa suyukama
Agriculturaqa pachantinpi yakupa 70% nisqantam servichikun. Ruru ruruchiy hinallataq uywa uywayqa yaku qillachaytam hatunchan mayukunapi hinallataq qochakunapi.
Pisi simikunapi
- Allqu kawsay tarpuyqa yaqa 70% yakuta uqarin; uywa mikuykunata rurayqa tarpuy ukhupi yaqa kimsantin phuyu, yana, yuraq yaku llamk'aypi kashan.
- Huk kilu waka aychaqa yaqa 15,400 litru yakutam chinkachin, chayqa karum mikhuy ruruchiypi paray yaku.
- Uywapa akankuna, imaymana kawsachina qhalliqkunawanpas, wañusqa suyukuna rikhurin, huk huch'uy suyupa sayayninpi Gulf of Mexico quchapi hina.
- Mikhuy kutichiywan allin chakra kamaywanmi yaku uqariytapas, pacha qillayachiy (nutriente) ch'aquytapas pisiyachisunman; chayqa mikhuykuna, suyukuna, imayna ruraykunamantam kashan.
Chiqanchasqa yupaykuna
Kinsa laya yaku, huk chiqap yupay
Yuraq yakuqa allpapi paray yaku kashan, chaytam yurakuna uqarin. Phuyu yakuqa hawa yakum, yana yakuñataqmi yaku ch'uya kayninmanhina tupusqa. Imayna kasqanqa k'iti k'iti yaku pisiyaymanta, qillayaymanta, imayna ruraymanta kashan.
Allpa ukhu yakupa pisiyayninqa mikhuna sasachaywanmi kachkan
Uywa mikhuy tarpuy yaku hurquyqa yaku pukyukunatam ch'usaqyachin, Estados Unidos suyupa inti yaykuy lawninpipas. Mikhuy ruraypa chaniyuq kayninqa sapa suyupim hukniray. Pukyu yaku hunt'akuyta yalliptinqa, yakum pisiyapun.
Qhalli pachawan wañusqa suyukuna
Tantachasqa uywa llamk'aykunaqa aswan achka akata ruruchin kaypa chawpin allpa hap'iy atisqanmanta. Nitrogeno, fosforo ima mayukunaman chayan, algakunapa wiñayninmanmi yanapan, chay algakunapa ismuyayninmi oxigenota qhuchuchin. Chaypa qhipanqa wañusqa suyukunam, chaypi challwakunapas, mana tulangasqa uywakunapas mana kawsay atinkuchu, sapa wata Gulf of Mexico quchapi, Baltic quchapi, East China quchapi imataq rikhurin.
- Uywapa aqchanmanta amoniaco q'upa kacharisqakunapas uchuy ch'iqchi qhatun q'illay q'upa pachanpi ch'uchakun, chayqa wañuykunaman churasqa kachkan.
- Antibiotico chaymanta hormona q'upakunaqa yakuman yaykun, qarakunawan kachkaspa.
- Hatun llamk'aykunapa qayllanpi llaqtakunaqa unquykuna, chaymanta wasi-chanin churanakunapa qullqi churanakunkuta manataq imapas qhatupi chaninchakunpas.
Imataq tikran mikhuykuna tikrakuspa
Mikhuy kutichiywanmi yaku uqariytapas, yaku qillayay (eutrophication) ch'aquytapas pisiyachisunman, ichaqa mikhuykuna maypi kasqanmantam kashan. Wakin yurakunaqa aswan phuyu yakutam munanku, sapaq yuraq-yurakuna tarpukusqanrayku; ch'aquy kamayqa ancha chaniyuqmi.
Willaykuna
Lliw yaku marq’ay sapanka kilopi, pachantinpi chani (Mekonnen & Hoekstra, 2012)
- Waka aycha15.4 ×1000 L
- Khuchi aycha6 ×1000 L
- Wallpa aycha4.3 ×1000 L
- Pulses4.1 ×1000 L
- Aceite ruruchina2.4 ×1000 L
- Cereales1.6 ×1000 L
- Lichi1 ×1000 L
- Vegetales0.3 ×1000 L
Ukhunpi
Pachantinpi ch’uwachaq, q’umir, yuraq yaku marq’aykuna (litres/kg; Mekonnen & Hoekstra, 2012)
| Mikhuy | Tukuy litrukuna/kilu | Phuyu yaku litru/kg | Yana yaku litru/kg |
|---|---|---|---|
| Waka aycha | 15,415 | 550 | 451 |
| Lichi | 1,020 | 86 | 72 |
| Khuchi aycha | 5,988 | 459 | 622 |
| Wallpa aycha | 4,325 | 313 | 467 |
| Cereales | 1,644 | 228 | 184 |
| Aceite ruruchina | 2,364 | 220 | 121 |
| Chichi | 4,055 | 141 | 734 |
| Q'umirkuna | 322 | 43 | 85 |
Sapa kuti ch'aqwaykuna
RimariyAlmendrakunaqa chiqap yaku suwakuqmi.
Imataq yachay rikuchinAlmendrakunaqa yaku munayniyuqmi kankuman, aswantaqa yaku pisi k'itikunapi. Alfalfa hina mikhuy tarpuykunapas achka yakutam uqarin; tupanachiyqa sapa suyumanta, tupumantapas kashan.
RimariyAswan uywapa yakunqa para yakullanmi.
Imataq yachay rikuchinUywa mikhuy yaku uqariypa achkanqa paray yakum. Phuyu yakupas yana yakupas ancha chaniyuqmi, ichaqa tupanachiyqa sapa ruruy, chakra kamay, mikhuy tupumantam kashan.
RimariyWañusqa suyukunaqa kawsaypata rurasqanmi.
Imataq yachay rikuchinKaykunapa sapa kutilla rikhuriynin, sayaynin, kawsaynin ima kawsachinawan uywapa akanpa churanawanmi t'inkisqa; aswanraq pisiyanku qhalliqkuna pisiyaspaqa.
Tapuykuna
- Huk burgerqa hayk'a yakuta munan?
- 15,415 litru/kg yupayta llamk'achispa, huk 113 g waka aycha t'aqllachayqa 1,750 litru yakum, chayqa karum mikhuy ruruchiypi paray yaku.
- Yura lichiqa achka yakuta munan?
- Almendra lichiqa aswan achka yakuta llamk'achin yura lichikunamanta, ichaqa lechemanta aswan pisita llamk'achin; avena, soya ima aswan pisita llamk'achin.
- Gulf of Mexico wañusqa suyuta ima ruran?
- Nitrogeno, fosforo ima Mississippi mayu qhichwapa chakra llamk'ayninmanta, mikhuna ruruchiykuna, uywapa akan ima, sapa wata wañusqa suyuta ruran.
- Organico chakra llamk'ayqa qhalli pachata allichan?
- Mana kawsayniyuq qhalliqkunata pisiyachin, ichaqa uywapa akanqa allpa hap'iy atisqanta yalliyta atinraq; hatun kay, uywapa achkaynin ima aswan allinmi yupaymantaqa.
- Yakuta aswan allinta waqaychanapaq ima mikhuyta tikrachiy allin?
- Wakin uywa mikhuykunata sacha wayumanta rurukunawan tikrayqa, sapanka gramo proteina ukhupi yakuta usuchiyta pisiyachinmi. Yaku parayta waqaychanapaqqa, kikin suyupi yaku ch'akiy kasqanta, imaynatas chay tikray mikhuykuna wiñachisqa kasqantapas yuyaykuy.
Pukyukuna
Kay qillqapi rikhuriqkunaqa tukukuy pukyukunamanta hurqusqa.
- Mekonnen & Hoekstra, Ecosystems (2012) — A Global Assessment of the Water Footprint of Farm Animal Products
- FAO AQUASTAT — Water use
- Diaz & Rosenberg, Science (2008) — Spreading Dead Zones and Consequences for Marine Ecosystems
- NOAA — Gulf of Mexico hypoxia
- Poore & Nemecek, Science (2018)
Kay p'anqaq qillqasqanqa CC BY 4.0 lisinsya uraypi, Veg.ac nisqaman chaninchaywan llamk'achikunman.
Ñawpaqman leey
PachamamaHallp'a, sach'a-sach'akuna, chaymanta kawsay saphi: chakra kamaypa hatun qullqi churananQillqata leey 
Llaqtaq kawsayninpaqUnquy hark'aq hampikuna chaymanta llapa-hallp'a unquykuna uywa-chanqapiQillqata leey Yachayta huk semana mikhunaman t'ikray
Qanchis p'unchawpaq qallariy planqa tukuy kay willakuyta huk rantiq listaman chaymanta sasa kaq mikhuykunaman t'ikran.