Tukuy qillqakunaPacha Mama8 min yuyayta

Yaku, qhalliwan mikhuy: pukyukunamanta wañusqa suyukama

Chakra llamk'ayqa kay pacha tukuy yakunta 70% churakun, uywa chakra llamk'aytaq mayukunapi, qucha patakunapi imaymana qhalliqkunapa hatun chaninpaq.

Pisi simikunapi

  • Yaku pukyukunapa 70%-ninkama chakra llamk'ayman rin, chaymanta kinsa huknin uywa ruruchiywan t'inkisqa kachkan.
  • Huk kilu wakapa aycha ruruchinapaqqa 15.000 litru yakuman chayan, aswanqa uywapa mikhunanta chhallapaypaq.
  • Uywapa akankuna, imaymana kawsachina qhalliqkunawanpas, wañusqa suyukuna rikhurin, huk huch'uy suyupa sayayninpi Gulf of Mexico quchapi hina.
  • Mikhuyta tikraspaqa yaku churaytawan qhalli pachata pisiyachin, mana hukllamanta pisiyachiq chaniyuq ruwaykuna hinachu.

Chiqanchasqa yupaykuna

70%
Chakra llamk'aypa llamk'achisqan yakupa chani
FAO AQUASTAT
15,400 L
Huk kilu wakapa aychapaq llamk'achisqa yakupa chani
Mekonnen & Hoekstra
1,250 L
Huk kilu chichipa yakupa chani
Mekonnen & Hoekstra
500+
Kay pachantinpi qucha patapi wañusqa suyukuna
UNEP

Kinsa laya yaku, huk chiqap yupay

Q'umir yakuqa parawanmi; anqas yakuqa chhallapaywan, allpa ukhu yakunwanpasmi; uqichaq yakuqa qhalliqkunata chulluchiq yakupa chaninmi. Uywa chakra llamk'aypa hatun yupaykunaqa sapa kutita "aswanqa para" nispa qulluykachisqa kachkan, ichaqa anqas yakuwan uqichaq yaku kawsaykunata aswan allinta yanapan, chay anqas yakuwan uqichaq yakuwanmi yaku pukyukunata ch'usaqyan, mayukunatapas puñuchin.

Allpa ukhu yakupa pisiyayninqa mikhuna sasachaywanmi kachkan

Estados Unidospa Hatun Pampakunapi, Ogallala yakupa hatun rakin uywapa mikhunanmi kachkan, sara alfalfa. Chayman rikch'akuq puriykunaqa lliw India suyupa chinchanpi, Iberia suyupi, China suyupa chinchanpi ima rikhurin. Allpa ukhu yakukuna aswan utqaylla ch'usaqyan qhupayninmantaqa, chay yaku mana mañakusqachu kachkan – astawanqa tukukusqa kachkan.

Qhalli pachawan wañusqa suyukuna

Tantachasqa uywa llamk'aykunaqa aswan achka akata ruruchin kaypa chawpin allpa hap'iy atisqanmanta. Nitrogeno, fosforo ima mayukunaman chayan, algakunapa wiñayninmanmi yanapan, chay algakunapa ismuyayninmi oxigenota qhuchuchin. Chaypa qhipanqa wañusqa suyukunam, chaypi challwakunapas, mana tulangasqa uywakunapas mana kawsay atinkuchu, sapa wata Gulf of Mexico quchapi, Baltic quchapi, East China quchapi imataq rikhurin.

  • Ammonia emissions from manure also drive fine-particulate air pollution linked to premature deaths.
  • Antibiotic and hormone residues enter watercourses alongside nutrients.
  • Communities near large operations bear health and property-value costs the market never prices.

What changes when diets change

Modelling of national diet shifts consistently reports double-digit reductions in blue-water use and larger reductions in eutrophication potential, because plant foods skip the feed-conversion step where most water and nutrient loss occurs.

Willaykuna

Sapa kilu yakupa litrukuna (warankas)

  • Waka aycha15.4 ×1000 L
  • Khuchi aycha6 ×1000 L
  • Wallpa aycha4.3 ×1000 L
  • Tofu2 ×1000 L
  • Chichi1.25 ×1000 L

Ukhunpi

Sapa kilu ruruchikunapa yakupa chani

MikhuyTukuy litrukuna/kiluAnqas yakupa chaniEutrophicationpa ñit'iy
Waka aycha15,400HatunSumaq hatun
Queso5,600HatunHatun
Khuchi aycha6,000ChawpiHatun
Wallpa aycha4,300ChawpiChawpi
Arroz2,500Sumaq hatunChawpi
Tofu2,000Huch'uyHuch'uy
Chichi1,250Huch'uyHuch'uy
Q'umirkuna320Huch'uyHuch'uy

Sapa kuti ch'aqwaykuna

RimariyAlmendrakunaqa chiqap yaku suwakuqmi.

Imataq yachay rikuchinAlmendrakunaqa sapa kilunpi achka yakuta llamk'achin, ichaqa tukuy almendra yakupa llamk'ayninqa chhallasqa mikhuykuna, alfalfa hina, aswan hatunmi.

RimariyAswan uywapa yakunqa para yakullanmi.

Imataq yachay rikuchinQ'umir yakuta mana yupaspaqa, uywa ruruchiykunaqa, chichiwan soyapi proteinapa hukninmanta aswan achka anqas yakuta llamk'achin.

RimariyWañusqa suyukunaqa kawsaypata rurasqanmi.

Imataq yachay rikuchinKaykunapa sapa kutilla rikhuriynin, sayaynin, kawsaynin ima kawsachinawan uywapa akanpa churanawanmi t'inkisqa; aswanraq pisiyanku qhalliqkuna pisiyaspaqa.

Tapuykuna

Huk burgerqa hayk'a yakuta munan?
Kuskanniyuq kaskayuq waka aychapaqqa 2.300–2.800 litru yakuman chayan, aswanqa uywapa mikhunanta ruruchispa.
Yura lichiqa achka yakuta munan?
Almendra lichiqa aswan achka yakuta llamk'achin yura lichikunamanta, ichaqa lechemanta aswan pisita llamk'achin; avena, soya ima aswan pisita llamk'achin.
Gulf of Mexico wañusqa suyuta ima ruran?
Nitrogeno, fosforo ima Mississippi mayu qhichwapa chakra llamk'ayninmanta, mikhuna ruruchiykuna, uywapa akan ima, sapa wata wañusqa suyuta ruran.
Organico chakra llamk'ayqa qhalli pachata allichan?
Mana kawsayniyuq qhalliqkunata pisiyachin, ichaqa uywapa akanqa allpa hap'iy atisqanta yalliyta atinraq; hatun kay, uywapa achkaynin ima aswan allinmi yupaymantaqa.
Yakuta aswan allinta waqaychanapaq ima mikhuyta tikrachiy allin?
Waka aychata, quesota pisiyachiy, imaraykuchus chaykunaqa aswan achka anqas yaku, uqichaq yakuwanmi kachkan sapa gramo proteinapaq.

Pukyukuna

Kay qillqapi rikhuriqkunaqa tukukuy pukyukunamanta hurqusqa.

Kay p'anqaq qillqasqanqa CC BY 4.0 lisinsya uraypi, Veg.ac nisqaman chaninchaywan llamk'achikunman.

Ñawpaqman leey

Pachamama (clima) y yachayMikhuy imayna pachamamaq hawanpi ruwan, allinta tupusqaQillqata leey PachamamaHallp'a, sach'a-sach'akuna, chaymanta kawsay saphi: chakra kamaypa hatun qullqi churananQillqata leey Llaqtaq kawsayninpaqUnquy hark'aq hampikuna chaymanta llapa-hallp'a unquykuna uywa-chanqapiQillqata leey

Yachayta huk semana mikhunaman t'ikray

Qanchis p'unchawpaq qallariy planqa tukuy kay willakuyta huk rantiq listaman chaymanta sasa kaq mikhuykunaman t'ikran.

Qanchis p'unchawpaq plan qallariyMikhuykunata maskay