Piruwpi ruwaynin: Ch'uqllu mikhuna

Piruwpi ch'uqllu mikhunata maskhayqa ancha allin, imaraykuchus kay suyupiqa achkha mikhuykuna kachkan ch'uqllumanta ruwasqa. Patata, quinoa, kaniwa, tarpuykuna, ch'uqllu t'ikakuna achkha. Kaypi yachachkanchik imaynata mikhuyta, llamk'ayta, imaynata tiyakuyta, tukuyta ch'uqllumanta.

Sapa p'unchaw mikhunata ruwaykuna (Ch'uqllu mikhuna)

• Patata: Achkha rikch'aynin kachkan. Sopa, p'asñawi, p'isti, imaymana.
• Quinoa: Kawsay allin, proteinata qun. Mazamorra, kisu, ensalada.
• Kaniwa: Quinoamanta pisqa, chaypas allin allin.
• Maíz (choclo): Humita, tamal, sopas, cancha.
• Ch'uqllu t'ikakuna: Tarwi, chochos, habas, arvejas. Sopa, guiso, ensalada.
• Frutas andinas: Lucma, chirimoya, aguaymanto. Jugos, postres, ensaladas.
• Hierbas y condimentos: Muña, huacatay, culantro. Mikhuyta allinchan.

Tarpuykuna, llamk'aykuna mikhunaqpaq

Piruwpa ch'uqllu mikhunaqa tukuy imaymana tarpuykunawan ruwakun. Patataqa tukuy suyupi kachkan, achkha rikch'aynin. Quinoaqa jallp'anta allin kawsayta qun, proteinata allinchan. Kaniwaqa pisqa, chaypas allin allin. Maízqa achkha rikch'aynin, jallp'anpi allin. Ch'uqllu t'ikakunaqa achkha proteinata qun, allin kawsayta yanapan.

Tarpuykuna: Allin kawsaypaq

1. Patata: Achkha rikch'aynin kachkan, jallp'anchikpi allin. Jallp'anchikta allinchan.
2. Quinoa: Proteinata achkha, kawsayta allinchan. Jallp'anta allinchan.
3. Kaniwa: Quinoamanta pisqa, chaypas allin allin. Jallp'anta allinchan.
4. Maíz (choclo): Achkha rikch'aynin, jallp'anpi allin. Jallp'anta allinchan.

T'ikakuna: Ch'uqllu mikhunata allinchan

Ch'uqllu t'ikakuna, imaymana tarpuykunaqa mikhunanchikta allinchan. Tarwiqa, chochosqa, habasqa, arvejasqa achkha proteinata qun. Kawsayta allinchan, jallp'anchikta allinchan. Sopa, guiso, ensalada, imaymana ruwayta atikun.

Mikhuy wasikunapi, chakra wasikunapi

Piruwpi achkha mikhuy wasikunapi, chakra wasikunapiqa ch'uqllu mikhunata tarinki. Lomo saltado vegano, ají de gallina vegano, anticuchos de kion, imaymana. Yachayta munanki chayqa, 'vegano' nispalla tapuyta atinki. 'Sin carne, sin pollo, sin pescado' nispalla niyta atinki.

• Lomo Saltado Vegano: Ch'uqllu saltado, patata, tomate, kion.
• Ají de Gallina Vegano: Ch'uqllu ají, pan, leche de soya, nueces.
• Anticuchos de Kion: Kion, vinagre, ají panca, comino.
• Papa a la Huancaína Vegana: Patata, salsa de pimiento amarillo, leche de soya, maní.
• Ceviche Vegano: Champiñones, palmito, limón, ají, culantro.

Suyukuna ukhupi rikch'aqninkuna

Piruwpa suyunkunapiqa ch'uqllu mikhunaqa rikch'aqnintan rikuchin. Chinchaypiqa achkha patata, maízkunata mikhunku. Urinpiqa quinoa, kaniwata achkha mikhunku. Kosta suyupiqa achkha kawsaykuna kachkan, chaywanpas ch'uqllu mikhunata tarinki.

“Ch'uqllu mikhunaqa allin kawsayman, jallp'anchikta allinchan, imaymana mikhuykuna achkha.”

Kawsayta allinchanapaq

Ch'uqllu mikhunaqa allin kawsayman, imaraykuchus achkha proteinata, imaymana kawsaykunata qun. Jallp'anchikta allinchan, imaraykuchus animal mikhuyqa achkha yakuwan, jallp'anwan ruwakun. FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations) nin chayta. 2023 watapi 'The State of Food and Agriculture' nisqapi niwanchik chayta. Animal mikhuyqa achkha gasesta ruwan, imayna llump'ayta allinchan.

Imaynata tiyakuy, imaynata yachayta astawan

Piruwpi ch'uqllu mikhunata maskhayqa anchata allin. Yachayta munanki chayqa, kaykunata qhawayta atinki. Runa Simiqa allin yanapaynin, imaraykuchus tukuyta chay simipi yachachkanchik. Jallp'anchikmanta, kawsaymanta, mikhuyta imaynata allinchanata yachayta atinki.

• Yanapakuy wasikuna: Chaypiqa achkha yachachiykuna kachkan.
• Yachay wasikuna: Piruwpa yachay wasinkunapiqa achkha yachachiykuna kachkan.
• Internet: Achkha yachachiykuna kachkan, chayta qhawayta atinki.

Astawan Yachaqkuna: Runa Simi

Astawan yachayta munanki chayqa, chay simipi yachayta atinki. Runa Simiqa achkha kawsayta, imaynata tiyakuyta, imaynata mikhuyta yachachin. Jallp'anchikta allinchanata, kawsayta allinchanata yachachin.