6 Pagkakaiba ng Vegan at Vegetarian: Alin Para sa Iyo?

Ang pinakapayak na pagkakaiba ng vegan at vegetarian ay nakaugat sa lawak ng pag-iwas sa mga produktong nagmumula sa hayop. Ang isang vegetarian ay hindi kumakain ng karne ng baka, baboy, manok, o isda, ngunit maaari pa ring kumonsumo ng gatas, keso, at itlog. Samantala, ang isang vegan ay umiiwas sa lahat ng sangkap na nagmula sa hayop—maging ito man ay itlog, gatas, pulot ng pukyutan, o gelatin—at kadalasang pinalalawig ang prinsipyong ito sa kanilang kasuotan, pampaganda, at pang-araw-araw na kagamitan.

Sa konteksto ng Pilipinas, kung saan ang bawat pagdiriwang ay karaniwang may lechon at ang carinderia ay puno ng adobo at sinigang na baboy, ang paglipat sa ganitong uri ng pamumuhay ay may kaakibat na tanong ukol sa kultura at badyet. Hindi kailangang maging banyaga o mahal ang pagpili ng pagkaing plant-based sa Pilipinas. Sa pamamagitan ng pag-unawa sa iyong mga layunin sa kalusugan, bulsa, at malasakit sa kapaligiran, madali mong matutukoy kung aling landas ang mas angkop sa iyong pang-araw-araw na pamumuhay.

1. Pagkakaiba ng Vegan at Vegetarian sa Saklaw ng Pagkain

Sa usapin ng plato, ang vegetarian ay may mas malawak na kalayaan kumpara sa vegan. Karaniwan sa mga vegetarian ang kategoryang lacto-ovo vegetarian, na kumakain pa rin ng mga itlog ng manok o itik at umiinom ng gatas ng baka o kalabaw. Para sa kanila, madaling mag-almusal ng pandesal na may keso o kaya ay scrambled egg habang iniiwasan ang tocino at longganisa. Hindi sila kumakain ng mismong buhay ng hayop, subalit tinatanggap nila ang mga produkto nito.

Sa kabilang banda, ang vegan ay may mahigpit na panuntunan: zero animal products. Ibig sabihin, ang kape sa umaga ay gagamitan ng gata ng niyog o soy milk sa halip na condensed milk, at ang baked goods ay kailangang walang mantikilya o itlog. Ayon sa Food and Agriculture Organization (FAO), ang pag-iwas sa lahat ng uri ng livestock product ay nagtatanggal ng pinakamalaking bahagi ng resource-intensive na produksyon sa ating pagkain.

2. Pamumuhay at Etika: Pagkain Lamang Ba o Buong Buhay?

Ang pagiging vegetarian ay madalas na pinipili dahil sa mga personal na benepisyo sa kalusugan o pananampalataya, at karaniwang nagtatapos ang desisyong ito sa gilid ng pinggan. Ang isang vegetarian ay maaaring magsuot ng sapatos na yari sa tunay na katad mula sa Marikina o gumamit ng sabon na may sangkap na tallow mula sa taba ng baka nang walang pag-aalinlangan, dahil ang kanilang pangunahing konsentrasyon ay ang hindi pagkain ng karne.

Kabaligtaran nito, ang vegan na pamumuhay ay isang pilosopikal na paninindigan laban sa eksploytasyon ng mga hayop. Ayon sa The Vegan Society, ang veganism ay naglalayong ibukod ang lahat ng uri ng kalupitan sa mga hayop para sa pagkain, pananamit, o anumang iba pang layunin. Ang mga vegan ay masugid na nagbabasa ng label upang maiwasan ang mga sumusunod na sangkap at kagamitan:

• Kasuotang gawa sa tunay na katad, lana (wool), o seda (silk)
• Mga sabon at pampaganda na sinubukan sa mga hayop (animal testing)
• Pulot-pukyutan (honey) at beeswax na mula sa mga bubuyog
• Pampatatag sa pagkain tulad ng gelatin na galing sa buto ng baboy o baka
• Pampalasa na gumagamit ng patis, bagoong, o carmine (pulang pangkulay mula sa insekto)

3. Nutrisyon at Kalusugan Ayon sa FNRI at WHO

Parehong nag-aalok ng malaking proteksyon laban sa alta-presyon, diabetes, at sakit sa puso ang dalawang paraan ng pagkain. Ayon sa World Health Organization (WHO), ang pagkain ng mas maraming gulay, prutas, at legumes ay nagpapababa ng panganib ng non-communicable diseases. Ang vegetarian ay madaling nakakakuha ng protina, calcium, at bitamina sa pamamagitan ng itlog at keso, kaya bihira silang magkaroon ng kakulangan sa ilang micronutrients kung balanse ang kanilang kain.

Para sa mga vegan, kailangan ang mas masusing pagpaplano upang mapanatili ang tamang sustansya ng munggo at tokwa bilang pangunahing pinagkukunan ng protina at iron. Ang Bitamina B12 ay hindi likas na matatagpuan sa mga halaman, kaya mahalaga para sa vegan ang fortified foods o tableta. Sa Pilipinas, ipinapayo ng Food and Nutrition Research Institute (FNRI) ang paggamit ng sari-saring lokal na gulay tulad ng malunggay, kangkong, at saluyot upang mapunan ang pangangailangan sa mineral at bitamina.

4. Epekto sa Kalikasan at Karagatan ng Pilipinas

Bilang bansang madalas daanan ng malalakas na bagyo, ramdam ng Pilipinas ang hagupit ng krisis sa klima. Ayon sa 2022 Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) report, ang paglipat sa mga pagkaing nakabatay sa halaman ay isa sa pinakamalakas na paraan upang maibsan ang pag-init ng daigdig. Malaking bahagi ng kagubatan at tubig-tabang ang nauubos upang magpakain ng mga baka at baboy sa mga industriyal na livestock farm.

Bagamat nakatutulong ang vegetarian, ang industriya ng paggatas at pagmamanukan ay nagdudulot pa rin ng malaking carbon footprint at polusyon sa tubig. Dagdag pa rito, ang labis na pangingisda sa mga baybayin ng Pilipinas ay sumisira sa mga coral reef. Ayon sa EAT-Lancet Commission, ang planetary health diet ay nagmumungkahi ng halos ganap na pag-asa sa mga halaman upang manatiling ligtas ang ecosystem ng mundo.

“Ang pagbawas sa karne sa ating hapag ay hindi lamang pansariling kalusugan; ito ay panangga ng komunidad laban sa lumalalang krisis sa klima.”

5. Badyet at Gastos sa Karaniwang Pamilihan

Maraming Pilipino ang nag-aakala na mahal ang diyeta para sa kalusugan dahil sa mga imported na almond milk o meat substitute na nakikita sa mga mamahaling supermarket. Subalit kung titingnan ang tradisyonal na palengke, ang murang pagkaing gulay tulad ng sitaw, kalabasa, talong, at dahon ng malunggay ay hamak na mas mura kaysa sa isang kilong baboy o baka na pumapalo na sa tatlong daan hanggang apat na daang piso.

Mas matipid kadalasan ang maging vegan sa Pilipinas kung nakasalalay ang menu sa mga lokal na butil at legumes. Ang isang balot ng tuyong munggo na nagkakahalaga ng animnapung piso ay kayang magpakain ng anim na katao. Ang vegetarian naman ay maaaring gumastos nang kaunti pa kung regular silang bibili ng gatas ng baka o komersyal na keso, na madalas ay may kamahalan sa bansa dahil inaangkat ang kalakhan ng dairy products sa Pilipinas.

6. Pakikisama sa Carinderia at Hapag ng Pamilya

Ang kultura ng pagkain sa Pilipinas ay nakatali sa pamilya at pakikisama. Kapag ikaw ay bumisita sa carinderia sa kanto, mas madaling maging vegetarian dahil madalas silang may tortang talong, ginataang sitaw at kalabasa, o pritong itlog. Bagamat maaaring may kaunting sahog na hipon o patis ang ilang lutuin na kailangang tanungin, mas bukas ang opsyon ng vegetarian sa labas ng bahay.

Para sa isang vegan, kinakailangan ang dagdag na pasensya at pagpapaliwanag. Madalas gamitin sa lutuing Pilipino ang bagoong alamang sa pinakbet o patis sa pampalasa ng gulay. Gayunpaman, marami nang modernong carinderia at lutong-bahay ang bukas sa paghahanda ng ginataan gamit lamang ang purong gata, asin, at luya, o pagluluto ng adobong kangkong at pritong lumpiang toge nang walang halong karne.

• Adobong kangkong o adobong sitaw na walang karne o taba ng baboy
• Ginataang kalabasa at sitaw na tanging purong kakang-gata at luya ang pampalasa
• Ginisang munggo na pinasarap ng dahon ng ampalaya at tinusta na tokwa sa halip na chicharon
• Pritong lumpiang toge na may sawsawan na sukang Iloko at bawang
• Ensaladang talong na may sariwang kamatis, sibuyas, at kaunting asin