Deforestación chaco paraguayo ha'e mba'evai ñande yvýpe

Ko deforestación chaco paraguayo ombyaiete ñande yvy, y ha tekove, omboguepáva ka'aguy guasu vaka ñemu rehehápe. Kóva ha'e peteĩ sarambi guasu ohejava'erã tapykue gotyo; tekotevẽ ñamopu'ã jey tembi'u teete ka'avogui oúva, ha'eháicha mandi'o, avati ha kumanda, jaheja rangue vaka ñemu omongusugue Cháko.

Temiandu mbohepy: Mba'érepa deforestación chaco paraguayo oñembotove va'erã

Gran Chaco Americano niko ha'e ka'aguy kã guasuvéva opa ko yvy ape ári Amazonas rire, ha Paraguái retãme oguereko hekoite hechapyrãva. Yvyramáta iporãmbajepéva ha'eháicha quebracho colorado, coronillo, palo santo ha samu'ũ omongaru ha ome'ẽ katu guasu hetaiterei mymba saite hekove potĩvape. Pype oiko jaguarete, tatú carreta, jurumi ha tagua oñeñangareko va'erãha hesekuéra ani hag̃ua omano mbeguekatu. Opáichavo, ko tenda porãite oñeñapytĩmbáma umi mákina guasu poguasúre: topadora ha sã guasu rupive ojeitypa yvyramáta ojejapo hag̃ua kapi'ipe vaka ho'u hag̃ua. Ko mba'e ndaha'éi tekoha ñeñangareko paraguáipe oñemotenondéva, ha'e katu peteĩ jejuka guasu ñande rekohápe oikóva, omoambuéva yvytu ro'ysã ha omoheñóiva yvyku'i tave'ỹicha.

Umi ypykue Ayoreo Totobiegosode niko oiko ko ka'aguýpe ymaite guive, ha heta ijapytepekuéra oiko gueteri ñeñapytĩ'ỹre tavaguasukuéra rehe, ka'aguy mbytetépe hekove potĩvo. Ha katu umi empresa agroganadera omosẽ hekohágui ko'ã tapichápe, omoĩvo korapy imboka ha imbaretekue reheve. MADES ha heta atyguasu ohechauka mba'éichapa ary 2023 peve oñembogue hetaiterei ka'aguy oĩháme ypykuéra reko. Ndaha'éi yvyramáta año oñekytĩva: oñehundi avei peteĩ arandupy ymaguare, peteĩ teko marangatu oñeñangareko hague yvýre heta sa'ary pukukue. Yvy ñembyai cháko ryepýpe ombopaha ko'ã tavaygua pytu, ohejava'erã hekoha oñemombo hag̃ua tavaguasu rembe'ýre mboriahu apýpe.

IPCC ohechauka ary 2023 kuatiápe mba'éichapa vaka ñemu paraguái ha heta tetãme omomimbive pe yvytu aku ko yvy tuichakue javeve. Vaka ombopupu gas metano hyékagui, ha avei pe ka'aguy ojehapy jave omoheñói hetaiterei dióxido de carbono opytáva yvytúre. Paraguái retã niko ndaha'éi tetã tuichaitéva fábrika reheve, jepémo upéicha, oĩ umi tetã omongy'avéva apytépe yvypóra peteĩteĩre omañáramo, ha kóva oiko Cháko ka'aguy ñehundi káusare. Ñande rekoha oñembyai vove, Paraguái mbytépe ha Asunción-pe oñanduka hakukue ndoguerekóiva javeve: 45 grados centígrados ohasa jey jey araro'y jave jepe. Kóva ojehu ka'aguy oñembogue haguére, ndaipóriva ombopiro'y hag̃ua pe yvytu ha omoheñói hag̃ua ama.

• Ka'aguy mboyve oĩva omombyta ama ha omboguejy yvytu hakúva Cháko tuichakue.
• Mymba saite ha'eháicha jaguarete ha jurumi okañy ha omano tapekuéra ári.
• Yvyku'i ha juky oñemombarete yvype ojeity rire palo santo ha samu'ũ.
• Ysyry michĩva ha ykua ipirupa kuarahy akúgui ndaiporiguasuvévo yvyramáta kuarahy'ã.

Moñepyrũha mbarete: Mba'e he'i umi vaka rendáre omba'apóva

Umi omotenondéva vaka ñemu paraguái, omboguapýva hembiasakue Asociación Rural del Paraguay (ARP) rupive, he'i ko Cháko ka'aguy ñehundi ndaha'eiha jejuka, ha'e katu mba'apo guasu ome'ẽva viru ha tembi'u ko yvy tuichakuépe. Ha'ekuéra he'i Paraguái ohepyme'ẽha so'o tetã ambuépe ha'eháicha Chile, Taiwán, Tetãvore Joapykuéra ha Israel, ha kóva omoguahẽha hetaiterei pirapire dólar-pe tetã pytyvũrã. Omboyke hag̃ua tekoha ñembyai ñe'ẽ, he'i hikuái oipuruha tecnología pyahu: kapi'ipe Gatton panic oñemitỹva omongañy'ỹre yvy rekove, ha ohejaha ka'aguy rembe'y ha yvykua léi ojerureháicha. Upéicha avei, he'i hikuái ko tembiapo omongu'eha tape, mba'yrumýi ha viru umi táva mombyry oĩvape, ha ndoguerekoiha ambue tape oñemongakuaa hag̃ua Cháko yvyku'i ojeheja reíramo.

Ko'ã tapicha omba'apóva agroganadería-pe he'i avei yvypóra ko yvy ári hetaveha ára ha ára, ha so'o ha'eha tembi'u tekotevẽva proteina ome'ẽ hag̃ua opavavépe. He'i hikuái Cháko ndaha'eiha yvy oñeñemitỹkuaaha mandi'o térã avati, hakuiterei ha ndahykúigui, ha vaka añoite ikatuhápe oiko ha ome'ẽ heta mba'apopy. Ko temiandu oñemombarete heta mburuvichakuéra apytépe, he'íva viru jahupyty hag̃ua tekotevẽha jaipuru opa mba'e jarekóva, taha'e yvyramáta térã yvy marangatu, jepémo heta mba'e oñehundi tapykue gotyo.

Mba'érepa kóva ndoikói ha oporombotavy

Ko temiandu he'íva vaka ñemu ogueruha ñakãrapu'ã opavavépe ha'e peteĩ japu guasu ndahi'aréiva. World Bank ha FAO ohechauka ary 2023 marandúpe mba'éichapa pe viru oúva so'o ñemúgui opyta mbovymi po guasúpe añoite: Paraguáipe, 2% tapicha mba'ehetáva oguereko 85% yvy iporãvéva. Umi omba'apóva vaka rendápe ha'e mbykymi, ndaha'éi empresa ome'ẽva mba'apo heta tapichápe, mákina guasu ha kapi'ipe añoite oikotevẽgui. Avei, pe so'o ojejapóva ndaha'éi Paraguái retãygua ho'u hag̃ua: 75% oho tetã ambue tetã poguasúpe, ha ñande retãme opyta pe tave'ỹ, yky'a, yvytu aku ha ysyry hypa va'ekue. Kóva ha'e kolonialismo pyahu: yvy oñemongusugue ambue tetãygua omomba'apo hag̃ua ivaka rembi'urã.

Ipahápe, oñeñe'ẽramo tembi'u hekopeguáre, vaka ñemu ha'e pe tape oñembyaietevéva mba'e porãita. Oñeikotevẽ amo 15.000 litro y peteĩ kilo so'o ojejapo hag̃ua, ha Cháko yvy niko ndoguerekói y heta. Umi Gatton panic oñemitỹva ary mbovymi rire omombytu'u yvy ha omoheñói juky tĩndy ndaikatuveimaha oñeñemitỹ mba'eve pype. Nature Food marandu ohechauka ary 2023-pe mba'éichapa tembi'u ka'avogui oúva ha'e hekopeguavéva ñande yvýpe g̃uarã: peteĩ hectárea mandi'o, avati térã kumanda ikatu omongaru 20 tapichápe peteĩ arýpe, ha vaka katu oikotevẽ heta hectárea omongaru hag̃ua peteĩ tapicha añónte. Vaka ñemu Chákope ndaha'éi tembi'u apo, ha'e katu ka'aguy ñembyai mba'eheta mbovymi pópe g̃uarã.

Upévare, veganismo térã tembi'u ka'avogui oúva jeporavo ndaha'éi peteĩ mba'e pyahu Europa térã Estados Unidos-gui oúva: ha'e ñande reko teete ñemombarete jey. Ñamboyke vove vaka so'o ha jey'u ka'avo oúva kokue potĩgui, ñamboguejy pe jerure oĩva Cháko ka'aguy oñekytĩ hag̃ua. Mandi'o, avati, kumanda, kurapepẽ ha pakova niko oguereko opaite mba'e ñande rete oikotevẽva, ha ndoikotevẽi ojejuka mymba saite térã oñemosẽ ypykuéra hekohágui. Tembi'u ka'avogui oúva omoĩ jey ñande pópe tekoha ñeñangareko paraguáipe, oipe'ávo mba'epotave umi frigorífico poguasúgui ha ohechaukávo jajapokuaaha tembi'u hekopegua ñande kokuépe.

• Tembi'u ka'avogui oúva ndoikotevẽi ka'aguy jekutu ha mymba jejuka sarambi.
• Mandi'o ha kumanda oñemitỹva ombopyahu jey yvy ha oheja tekoha ipotĩ.
• Sa'ive y oñembyai ha oñemongy'a ñamboyke vove vaka so'o jepuru ára ha ára.
• Yvypóra hesãive ha ipiro'yve oñemongarúramo yva, ka'avo ha hekove potĩva reheve.

Mba'e jajapova'erã ko'ág̃a guive

1. Tekotevẽ oñemoĩ peteĩ léi omombytáva deforestación chaco paraguayo rehegua, anivéma hag̃ua peteĩ hectárea jepe oñekytĩ vaka rendarã.
2. Ñamoambue ñande tembi'u ára ha ára: jaheja so'o ha ñamomba'eguasu jey mandi'o, kumanda, avati ha yva heñóiva ñande yvýpe.
3. Oñeme'ẽ va'erã hekopegua yvy kuatia Ayoreo Totobiegosode ha opa ypykuérape, ha'ekuéra oñangareko porãvégui Cháko ka'aguýre.
4. Mburuvichakuéra oheja va'erã ome'ẽ viru ha pytyvũ umi frigorífico guasúpe ha oipytyvõ katu umi kokue michĩvape oñemitỹva tembi'u potĩ.
5. Ñamokyre'ỹ ñande tavayguakuérape ohechakuaa hag̃ua tembi'u vegano ha'eha tekove, tekojoja ha ñande rekoha jepytaso.

Ñañangarekóramo Chákore, ñañangareko ñande rekove rehete voi. Ndaha'éi yvyramáta añoite oĩva upépe: upépe oĩ ñande yvytu pytu, ñande ysyry ryru ha ñande ypykuéra arandu paha. Yvy Marãe'ỹ reheka niko ha'eva'ekue ñande ypykuéra tapereko ymaite guive; ko'ág̃a katu, jaheja vove vaka ñemu sarambi ha jaiporavo tembi'u ka'avogui oúva, jahupyty jeykuaa upe tekove marangatu. Cháko oikotevẽ jaity rangue yvyramáta, ñañotỹ mborayhu ha tembi'u teete, jaheja pytu mymba saitekuérape ha ñañotỹ jey teko potĩ ñande py'apýpe opaite ára g̃uarã.

“Cháko ka'aguy oñembogue jave vaka so'orã, ndaha'éi yvyramáta añónte omanóva: opa avei ñande y, ñande yvytu potĩ ha ñande ypykuéra rekove marangatu.”