Mba'éichapa ikatu ñamboheve ñane rembi'u: Fermentación ñande kokuépe

Ymaite guive, ñande yvypóra ñandekatupyry ñamohenda hag̃ua ñande rembi'u ani hag̃ua oñembyai. Ko árape, ko 'fermentación' ojekuaáva, ha'e hína peteĩ tape porãite ñamoingove hag̃ua ñande kokuépe guare. Ko mbo'epy ndaha'éi pyahu ñandéve g̃uarã; ñande ypykuéra oipuru va'ekue hikuái omohe hag̃ua ka'a, omohe'ẽ hag̃ua kaguy, ha oñongatu hag̃ua mandi'o. Ko'ág̃a katu, ko tembiapo oñembopyahu jey, ohechakuaávo mba'eichaitépa umi tymbachu'i (microbios) ikatupyry ñane rembi'u ñemohendápe, omoingóvo chugui peteĩ hi'upy imbaretevéva ha oipytyvőva ñande py'ápe.

Mba'érepa iporã ñande kokuépe g̃uarã?

Paraguái ha ko jerére, ñande yvy ome'ẽ ñandéve heta mba'e: mandi'o, avati, kumanda ha yva opaichagua. Jarekóramo hetaiterei peteĩ árape, sapy'ánte oñembyaipa rei ñandéve. Upépe oike ko fermentación. Ñamoingóvo umi hi'upy yvýpe, asuka ha jukýpe, ñame'ẽ pa'ũ umi bacteria porãme omba'apo hag̃ua. Ko'ã tymbachu'i oho ho'u pe asuka oĩva tembi'úpe ha omoambue mbe'ehe (ácido) ramo. Upéicha, pe tembi'u ndo'ái, ha katu oñembopyahu peteĩ hyakuã ha he'ẽmby pyahúre.

Mandi'o ha kumanda: Ñande py'a rembi'u

Pe mandi'o oñembopururũva (mandi'o fermentada) ndaha'éi tembi'u he'ẽmby añónte. Ha'e peteĩ pohã ñande py'ápe g̃uarã. Umi bacteria oĩva ipype oipytyvõ ñande rete oipyhy porãve hag̃ua umi vitamina. Upéicha avei pe kumanda; sapy'ánte ñanderechauka vai ñande py'ápe, ha katu ñamoingo rire yvýpe ha ñamofermentáramo, hasy'ỹve ñande retepe omohenda hag̃ua. Ko'ã mba'e natekotevẽi ñaguahẽ peteĩ almacén-pe jajogua hag̃ua; ñande rógape voi ikatu jajapo.

Mba'éichapa ikatu eñepyrũ ne kocinápe

Natekotevẽi heta mba'erepy eñepyrũ hag̃ua. Pe oñekotevẽvéva ha'e paciencia ha peteĩ mba'yru ipotĩ porãva. Ko'ápe ame'ẽ ndéve peteĩ techapyrã ndahasýiva eipuruhag̃ua umi yva térã ka'avo oĩva ne kokuépe:

1. Eiporavo ne ka'avo: Ikatu ha'e locote, zanahoria, térã repollo.
2. Ejohéi porã ha emichĩmi: Eikytĩ eipotaháicha.
3. Ejapo pe 'salmuera': Embojehe'a y he'ẽ mbytéva jukýre (peteĩ lito ýpe g̃uarã, mokői kuimbe juky).
4. Emoinge mba'yrúpe: Emoĩ ne ka'avo peteĩ frasco-pe ha emyenyhẽ pe y jukýpe oñuvãmba peve.
5. Eha'arõ: Emboty ha eheja peteĩ tenda iñypytũmívape 3 térã 5 ára pukukue.

“Pe fermentación ha'e ñande reko yma, omoingovéva ñande kokuépe ko'ág̃a.”

Ñande yvy ha ñande reko: Chaco ha Cerrado

Ko'ág̃a rupi, ñande yvy ohasa asy hína. Pe Chaco ha pe Cerrado oñembyai ohóvo oñeñotỹ hag̃ua soja térã oñemongakuaa hag̃ua vaka. Ja'úvo tembi'u oúva ñande kokuégui ha ñamofermentáramo, ñaimoĩ hína hapykuéri pe 'soberanía alimentaria'. Ndaja'uvéiramo tembi'u oúva mombyry ha oĩva plástico ryepýpe, ñamo'ã hína ñande yvy. Pe fermentación ha'e peteĩ tembipuru mbarete jaipurukuaáva ñande jerére g̃uarã.

Mba'eichaitépa oipytyvõ ñande rekohápe

Jajapóramo ñande rembi'u ko'ãichagua, ndajapuruvéima corriente eléctrica ñamongu'e hag̃ua heladera térã jaipuru hag̃ua kímiko oñongatu hag̃ua tembi'u. Ko'ápe jarekóma peteĩ mba'e imbaretevéva: pe juky ha pe tiempo. Ko'ãichagua tembiapo omohenda ñande rekove pe yvy tiémpore, ndaha'éi pe mercado ojerureháicha.

Tembi'u omoingovéva ñande ruguy

Ipahápe, ja'ekuaa ko fermentación ha'eha peteĩ vy'a ñande kocinápe. Ñamoingóvo ko'ã mba'e pyahu ñande rekovépe, ñamyatyrõ hína ñande pytu ha ñande mbarete. Mandi'o, avati, kumanda ha yva... opaite ko'ã mba'e ikatu oiko chugui tembi'u he'ẽmby, hesãiva ha imbaretevéva. Aníke rekyhyje eñepyrũ hag̃ua; umi tymbachu'i ha'e ne irũ porãvéva ko tapépe.

• Eipuru juky marangatu (ndaha'éiva yodada, ikatúramo).
• Eipuru y ipotĩva, sin cloro.
• Eheja ne mba'yru peteĩ tenda haku'imívape (20-25°C).
• Eñepyrũ michĩmi, ha upéi embohetave.