Ñande Ysyrykuéra Oñemongyhyje Pytũme?
Jahecha mba'éichapa pe ñemongakuaa mymba rehegua ojapokuaa mba'e vai ñande ysyry ha yvy rehe, ha mba'éichapa ikatu ñaipytyvõ ñañangareko hag̃ua.

Ñande ysyrykuéra oñemongyhyje pytũme ha'e peteĩ mba'e ojehecháva ko'ág̃a rupi, oñemomba'eguasu rupi umi tembiapo pohýi oñemongakuaa hag̃ua mymba oñemuhaguã. Heta tapicha he'i ko'ã tembiapo ndojapoiha mba'e vai, péro umi marandu oúva FAO ha IPCC-gui ohechauka ambue mba'e: pe ñemongakuaa mymba tuichaitépe omohe'õ ha omongy'a ysyrykuéra ha oipe'a yvy yvotykuérape. Ko'ã mba'e ojehu oñepyrũvo oñembyaty hetaiterei mymba peteĩ tendápe, upépe umi hekovekue oheja hetaiterei mba'e vai, techapyrã umi nitratos ha fosfatos oikéva ysyry ha yvykuápe. FAO ohechauka pe ñemongakuaa mymba ha'eha peteĩva umi mba'e omongy'avéva y yvy ape ári. Umi ysyry ndoikovéi vove, upe tendápe oiko yvotykuéra ñembyai ha yvykuéra oñembyai avei, kóva ha'e peteĩ tekoayvu tuicháva ojehecháva ko'ág̃a rupi. Ñande ysyrykuéra oñemongyhyje pytũme ha'e peteĩ techapyrã mba'éichapa pe teko rehegua oñembyai oñeñeha'ãvo oñemongakuaa mymba tuichaitépe, ha ko'ã mba'e ojapóva oñembotove oñeñe'ẽvo umi mba'e ojehuva rehe. Ñambohovái hag̃ua ko tekoayvu, tekotevẽ ñahesa'ỹijo mba'éichapa ñane rembi'u ha ñane rembiapo omoĩ ysyrykuéra tekoayhupe, jepémo ñande rógape jahecha y potĩ, ysyry guasu katu oñemongy'a ñane rembi'u ñemongakuaa rupive.
1. Mymba ñemongakuaa tuichaitépe ndojapói mba'e vai ysyry rehe
Umi mymba oñemongakuaáva tuichaitépe, térã factory farming, oipuru hetaiterei y ha omohe'õ ysyrykuéra umi mba'e vai oñemoĩva hese. Peteĩ marandu oúva 2022-pe World Resources Institute-gui ohechauka mba'éichapa pe ysyry oñemongy'a umi mba'e vai oúva mymba rerekua rendágui, taha'e ha'éva umi mymba ruguy ha kure rati, oñembyatýva ysyry ha yvykuápe. Ko'ã mba'e omohe'õ ysyrykuéra ha ombyai y potĩ oipuruva'erã tekovekuéra. Umi mba'e vai oúva mymba rerekua rendágui, ojeikuaáva eutrofización-ramo, ojapo ysyrykuérape ndaikatuveimaha oiko heta mba'e, ha upéva ombyai opaite ysyry ha yvykuéra. Umi tembiapokuaahára ohechauka avei mba'éichapa ko'ã mba'e ikatu ombyai ysyrykuéra ha yvotykuéra oĩva ijerére. Ko'ã mba'e ojehu oñepyrũvo oñembyaty hetaiterei mymba peteĩ tendápe, upépe umi hekovekue oheja hetaiterei mba'e vai oikéva ysyry ha yvykuápe. Mymba ñemongakuaa tuichaitépe ndaha'éi mba'e ndojapóiva mba'e vai, ha'e katu peteĩ mba'e omohe'õva ysyrykuéra ha ombyaiva yvykuéra oñemongakuaa hag̃ua mymba, ha'e peteĩ mba'e oñeikotevẽva oñemombyky ha oñemyatyrõ. Ñandejára rembiapokue ysyry ha yvy potĩ oñeñangarekóva'erã oñeñeha'ãvo jaipuru hetave tembi'u oúva yvyramátagui.
2. Ñande ysyrykuéra oñemongyhyje pytũme ha'e peteĩ mba'e ojehecháva oparupiete
Pe ysyry oñemongy'áva oñembyaty ha oñemoĩ yvy guýpe, ko'ãva omohe'õ ysyry ha yvy kuéra oñemongakuaa hag̃ua mymba. Umi mba'e vai oúva mymba rerekua rendágui omohe'õ ysyry ha yvy kuéra, he'i umi tembiapokuaahára. Ko'ã mba'e ha'e peteĩ tekoayvu tuicháva ojehecháva ko'ág̃a rupi, oñemomba'eguasu rupi umi tembiapo pohýi oñemongakuaa hag̃ua mymba oñemuhaguã. Heta tapicha he'i ko'ã tembiapo ndojapoiha mba'e vai, péro umi marandu oúva FAO ha IPCC-gui ohechauka ambue mba'e: pe ñemongakuaa mymba tuichaitépe omohe'õ ha omongy'a ysyrykuéra ha oipe'a yvy yvotykuérape. Ko'ã mba'e ojehu oñepyrũvo oñembyaty hetaiterei mymba peteĩ tendápe, upépe umi hekovekue oheja hetaiterei mba'e vai oikéva ysyry ha yvykuápe. Ñande ysyrykuéra oñemongyhyje pytũme ha'e peteĩ techapyrã mba'éichapa pe teko rehegua oñembyai oñeñeha'ãvo oñemongakuaa mymba tuichaitépe. Ndaha'éi katuete ysyry ojehecháva oñemongy'áva, avei y oĩva yvy guýpe oñembyai, ha upéva ha'e peteĩ jeiko vai oñembohasýva ñande yvy ha ysyrykuérape. Tekotevẽ ñañangareko ñande ysyrykuérare, jaikuaávo mba'éichapa ñande rembi'u ha ñane rembiapo omoĩ ysyrykuéra tekoayhupe.
Ysyry oñemongy'áva tembiapo pohýi rupi
Marandu: FAO 2023
3. Mba'éichapa ñaipytyvõ ikatu hag̃ua ñañangareko ñande ysyrykuéra rehe
“Pe ñemongakuaa mymba tuichaitépe ha'e pe mba'e tuichavéva omohe'õva ñande ysyrykuéra ko yvy ári.”
- Eipuru tembiapo oúva ka'avo ha yvotykuéragui.
- Ejapo tembiapo ñane retãme oñemopyenda hag̃ua.
- Eñangareko ysyry ha yvy rehe.
- Eipytyvõ umi oñeha'ãva oñangareko hag̃ua ysyry rehe.

4. Mba'éichapa ñande karu ikatu oipytyvõ ysyrykuérape
Pe tembiapo EAT-Lancet Commission ohechauka porã mba'éichapa ñañangareko va'erã y ha yvy rehe ñañotỹvo yvoty, ka'avo, ha avei kumanda térã avati, oñemoĩvo peteĩ tekotevẽ guasu ñambyaty hag̃ua tembi'u oúva yvýgui. Ko'ã tembiapo oipytyvõ ñañangareko hag̃ua ñande ysyrykuéra, yvy kuéra ha avei yvypóra rekove, oñemomichĩvo pe mba'e vai ojejapóva ñande rekoháre. Ñamoambuévo ñande jepokuaa karu, techapyrã ñañotỹvo ka'avo ha ndajaipurúi hetaiterei mymba ro'o, ikatu ñañangareko y rehe, pórke FAO (Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura) omombe'u hetaiterei y ojeipuruha mymba ñemongakuaápe, oñemomombyryvévo pe y oikotevẽva yvypóra. Ñañotỹvo ka'avo ñande yvy rupi, ñamoĩ porãve yvykue ha ndajaipurúi va'erã umi mba'e ky'a térã torykue omongy'áva ysyrykuéra. Upévare, ñañotỹvo tembi'u oúva yvýgui, ñaipytyvõ ysyrykuérape oĩ porã hag̃ua, ani hag̃ua oñemongy'a umi mba'e ky'a oúva ñemitỹ guasúgui. Katuete ñañepyrũ va'erã ñañotỹ umi ka'avo oñemongakuaáva ñande yvy ha ára rupi, upéicha ñañangareko ha ñaipytyvõ ñande ysyrykuéra ani hag̃ua oñembyai hetave, ha péicha ñañangareko avei ñande rekoha rehe, jaikóvo peteĩ teko resãi ha joajupýpe ñande yvy ndive.
5. Mba'éichapa umi tembiapo pohýi oñemongakuaa mymba ojapokuaa mba'e vai ñande ysyry ha yvotykuéra rehe
Umi tembiapo pohýi oñemongakuaa mymba ojapokuaa mba'e vai ñande ysyry ha yvotykuéra rehe, he'i umi tembiapokuaahára ha avei IPCC (Panel Intergubernamental sobre el Cambio Climático). Ko'ã tembiapo oipe'a yvy ha yvotykuérape oñemongakuaa hag̃ua mymba, ha upéva omohe'õ ha omongy'a ysyrykuéra umi mba'e ky'a oúva mymba rague ha ry'ái guasúgui, oñepyrũva oñembyaty umi ysyry ojeréva umi ñemongakuaa rendáre. Ysyrykuéra oñemongy'a ha oñembyai pórke umi mba'e oñemoĩva mymba ñemongakuaápe, techapyrã umi torykue ojeipurúva oñemongakuaa hag̃ua ka'avo mymba okaru hag̃ua, oguejy ysyrype ha omoambue y hekopegua, oipytyvõva oñembyai hag̃ua yvy ha ysyrykuéra. IPCC he'i avei ko'ã tembiapo omoĩha heta mba'e vai yvy ape ári, oipytyvõva oñembyai hag̃ua yvy ha ysyrykuéra. Umi mymba ñemongakuaa guasu oikotevẽ heta y, ha upéva oipe'a ysyrykuérape pe y oikotevẽva hikuái oikove hag̃ua. Upévare, ñañangareko hag̃ua ñande ysyrykuéra rehe, tekotevẽ ñañangareko mba'éichapa ñañotỹ ha ñañangareko mymbakuéra rehe, ani hag̃ua oñemongy'a ha oñembyai ñande ysyrykuéra ha yvykuéra oĩva ñande jerére, jepémo jahecha oñembyaiha ysyrykuéra ojeipurúvo y hetaiterei mymba ñemongakuaápe.
Yvotykuéra oñembyaíva tembiapo pohýi rupi
Marandu: IPCC 2023
Porandu jepivegua
Mba'éichapa mymba ñemongakuaa omohe'õ ysyry?
Mba'éichapa ikatu ñaipytyvõ ñañangareko hag̃ua ysyry rehe?
Mba'éichapa oñemongy'a ysyrykuéra Paraguáipe?
Mba'éichapa ka'avo ha yvoty oipytyvõ ysyrykuérape?
Mba'éichapa oñemongakuaa mymba oipe'a yvy yvotykuérape?
Fuentes ha kuatiahaipyre ojehecháva
- FAO - State of the World's Land and Water Resources — fao.org
- IPCC - Climate Change and Land Report — ipcc.ch
- EAT-Lancet Commission on Food, Planet, Health — eatforum.org
- Our World in Data - Environmental impacts of food production — ourworldindata.org