Lenteja: Mba'éichapa jajapo tembi'u arandu ha hepy'ỹvape g̃uarã
Jahecha mba'éichapa lenteja ha'e tembi'u arandu ha hepy'ỹvape g̃uarã, oipytyvõva ñande roga ryepýpe ha oñangarekóva ñande rekoháre.

Lenteja ha'e tembi'u arandu ha hepy'ỹvape g̃uarã oipytyvõva oñemombarete hag̃ua ñande roga ryepýpe tembi'u porã ha henyhẽva mbarete. Ko'ág̃a rupi, heta tapicha oheka mba'éichapa ikatu oipuru lenteja omoirũ hag̃ua mandioka, avati ha ambue tembi'u ojejuhúva ñande yvýpe. Lenteja ndaha'éi peteĩ tembi'u año, ha'e peteĩ tape oñembohovái hag̃ua mba'asy ha oñemombarete hag̃ua ñande rekoha, ojejapo ramo tembi'u arandu ha hepy'ỹvape g̃uarã. Iporã ñanemandu'a lenteja ha'eha peteĩ tembi'u henyhẽva proteína ha hierro, mba'e oipytyvõva ñande rete oñemombarete hag̃ua opa ára. Umi mba'e oñemoĩva lenteja ryepýpe, techapyrã, fibra, ha'e mba'e oipytyvõva ñande py'a oñomoirũ porã hag̃ua, he'iháicha OMS (Organización Mundial de la Salud). Upévare, ojejapo ramo lenteja oñembojehe'a mandioka, avati ha ka'avo ryru reheve, ñamombarete ñande reko ha ñande py'aguapy, ñambopya'e'ỹre ñande pirapire ha ñamombareteve ñande rete oñembohovái hag̃ua mba'asy oúva tembi'u ñaña jepurúgui. Ko tembi'u omoheñói peteĩ jekupyty ñande rete ha ñande yvy apytépe, ojehechakuaávo lenteja ha'eha peteĩ tembi'u oipytyvõva ñande py'aguapy ha ñande salud general-pe, oñembohovái hag̃ua umi mba'asy ndaiporãiva oúva tembi'u oñembohekopyre'ỹvagui.
Mba'éichapa ojejapo tembi'u arandu ha hepy'ỹvape g̃uarã
Tembi'u arandu ha hepy'ỹvape g̃uarã he'ise jajapo tembi'u oñemomba'éva umi mba'e oĩva ñande jerére. Lenteja ha'e peteĩ tembi'u oñemomba'éva oñembojehe'a ramo heta ka'avo ndive. Ojejapo hag̃ua tembi'u arandu, tekotevẽ jaipuru umi mba'e oĩva ñande hu'ũme, ndajaipuruiva'erã mba'e oúva mombyry guive oñemongu'i hag̃ua ñande pirapire. Lenteja oñembojehe'a ramo mandioka, avati ha kumanda ndive, oiko peteĩ tembi'u henyhẽva proteína ha fibra, oipytyvõva ñande rete oñemombarete hag̃ua. FAO (Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura) omombe'u lenteja ha'eha peteĩ tembi'u oipuru'ỹva heta y, upévare ojehechakuaa ha'eha tembi'u iporãva ñande rekohápe g̃uarã. Jajapo hag̃ua tembi'u ko'ãichagua, tekotevẽ ñamoĩ lenteja y ro'ýpe pyharekue, ani hag̃ua oñeikotevẽ heta tata, ha upéicha jajapo tembi'u hepy'ỹva ha henyhẽva mbarete. Jajapo ramo tembi'u ñande kokuépe guivévante, ñamokyre'ỹ ñande rekoha ha ñamombarete ñande py'aguapy, oñembojoajuvo umi tembi'u oñemongakuaáva ñande yvy ape ári, ha upéicha jahechauka ikatuha jajapo tembi'u henyhẽva mbarete ojeipuru'ỹre heta pirapire.
Mba'e porã oúva lenteja purúgui
- Oipytyvõ ñande pirapire: Lenteja ha'e peteĩ tembi'u hepy'ỹva ha ojejuhu opa hendápe.
- Oñangareko ñande rete rehe: Lenteja henyhẽ proteína ha fibra, oipytyvõva ñande py'a ha ñande korasõ.
- Oñangareko ñande yvy rehe: Lenteja oñotỹ ramo, oipytyvõ yvy oñemombarete hag̃ua.
- Oñembojehe'a porã: Ikatu oñembojehe'a mandioka, avati ha ambue ka'avo ndive.
Mba'e ndoikóiva térã oñeñangareko va'erã
- Ani jaipuru lenteja oúva kaja ryepýpe: Oĩ heta mba'e oñembojehe'áva ipype oñeñangareko hag̃ua, upévare iporãve jaipuru lenteja oñeñotỹva ñande yvýpe.
- Ani jaipuru heta juky: Lenteja oñembojehe'a ramo juky hetáre, ndoikói porã ñande retepe.
- Ani jaheja oñembyai: Lenteja tekotevẽ oñeñangareko porã oñeñotỹ ha oñeñongatu hag̃ua.
Lenteja ha ambue tembi'u reko
Lenteja vs. So'o: Mba'éichapa oñembojojá
Lenteja ha so'o ojeipuruva'erã tembi'úpe (kg CO2e)
Marandu oúva Nature Food 2023, ohechaukáva lenteja ha'eha tembi'u hepy'ỹva ha oñangarekóva ñande rekoháre.
Mávape g̃uarãpa lenteja?
Mba'éichapa jajapo tembi'u arandu ha hepy'ỹvape g̃uarã: Peteĩ tembiasa
Jajapo hag̃ua tembi'u lentejágui, tekotevẽ jaipuru peteĩ ña'ẽ guasu oipytyvõva oñembojy porã hag̃ua. Jajapi'i lenteja y henyhẽva ryepýpe, jaheja ojehyku'i mboyve pyharekue, upéicha lenteja oñembojy pya'evéta ha ndoikotevẽmo'ãi heta tata, oipytyvõva ñande pirapire ha ñande rekoha. Upe rire, jaipuru mandioka, avati, ha ambue ka'avo oĩva ñande kokuépe, techapyrã sevói, ajó ha kuratũ, omoĩva he'ẽ asy ha ryakuã porã. Jajapo tembi'u oñeñandúva ha oñemomba'éva, ani jaipuru mba'e oúva mombyry guive oñemongu'i hag̃ua ñande pirapire. IPCC (Grupo Intergubernamental de Expertos sobre el Cambio Climático) omombe'u tembi'u ojejuhúva ñande jerépe oipytyvõha oñemomichĩ hag̃ua mba'e vai oúva yvypóra rembiapógui. Ko'ã tembi'u oipytyvõ ñande rete ha ñande py'aguapy, omoirũvo lenteja umi tembi'u oĩva ñande kokuépe, jajapo peteĩ tembi'u henyhẽva mbarete ha hepy'ỹva, oñemomba'éva ñande roga ryepýpe opa ára. Pe tembi'u oñembojy porã ramo, ikatu oñemoĩ avei yvoty térã ka'avurei oñembyatyva'ekue ñande jerégui, omoirũva tembi'u arandu ha omoheñóiva vy'apavẽ ñande roga ryepýpe, oñemombaretevo yvy ha yvypóra jekupyty.

“Lenteja ha'e tembi'u oipytyvõva ñande rekoha ha ñande rete oñemombarete hag̃ua tembi'u arandu ha hepy'ỹvape g̃uarã.”
Mba'éichapa lenteja oipytyvõ ñande yvy rehe
Lenteja oñotỹ ramo, oipytyvõ yvy oñemombarete hag̃ua ha oñangareko ñande rekoha rehe. Ko'ã ka'avo oreko peteĩ katupyry ijojaha'ỹva: omoĩ jey yvýpe nitróheno, peteĩ mba'e tekotevẽitereíva ambue ka'avo okakuaa hag̃ua. FAO (Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura) omombe'u lenteja oipytyvõha yvy oñemopotĩ hag̃ua ha oñemombarete jey hag̃ua oñembyai rire. Upévare, oñeñotỹ ramo lenteja ñande kokuépe, ndajaipuruiva'erã heta mba'e kímiko ñande yvy oñembopyahu hag̃ua, ha upéicha jaheja ñande yvy hekopegua ha ipyahu jey. Kóva ha'e peteĩ tape arandu jaipuru hag̃ua ñande yvy rembiapo, oipytyvõva ani hag̃ua oñembyai ñande yvy ha ñande rekoha. Oñeñotỹ jave lenteja, oñemomichĩ avei pe ambue mba'e vai osẽva ñande yvýgui oñembyai jave yvytyrekuéra, ha upéicha oñeñangareko ñande yvy rehe oñemombarete hag̃ua opaite ára. Ko tembiapo oipytyvõ ñande kokuépe oiko hag̃ua peteĩ tekoha ipy'aguapýva ha oñemombaretéva, oñangarekóva opaite mba'ére. Oñembojoapy hag̃ua, lenteja oipurúva sa'ive y ha ndoikotevẽi heta mba'e oñemongakuaa hag̃ua, upéicha oipytyvõ ñande rekoha oñangareko hag̃ua y rehe, peteĩ mba'e ojerureva'erã opaite ñemitỹhára ko'ág̃a rupi.

Mba'éichapa jajapo lenteja hepy'ỹvape g̃uarã
Jajapo hag̃ua lenteja hepy'ỹvape g̃uarã, tekotevẽ jaheka umi mba'e oĩva ñande kokuépe térã umi okaháre oñevendehápe, ani hag̃ua jaipuru mba'e oúva mombyry guive ha ohepýva. Pe tembi'u arandu ha hepy'ỹvape g̃uarã oheka ñande rembi'u oñembohe ha oñemomba'éva, oipytyvõva ñande rete ha ñande pirapire. Lenteja ha'e tembi'u iporãva ha hepy'ỹva, oipytyvõva jaheka hag̃ua mba'e porã ñande retepe g̃uarã. Oñembohe hag̃ua, ikatúva jaipuru sevói, ajóo, ha umi ka'avo ro'a oĩva ñande kokuépe, ja'úva jepi ñande rógape. Oñembohypy hag̃ua, lenteja oikotevẽ oñemoĩ y rehe, ha upéi jaheja oñembopupu mimi. Iporã avei jaipuru heta yva ha ka'avo oĩva ñande jerére, upéicha jaheka ñande tembi'u arandu ha hepy'ỹvape g̃uarã. Pe World Health Organization (WHO) omombe'u lenteja ha'eha tembi'u orekóva heta proteína ha fibra, oipytyvõva ñande rete oñemombarete hag̃ua. Upévare, lenteja ha'e tembi'u oñemomba'éva, oipytyvõva ñande pirapire ndo'ái hag̃ua ha ñande rete oñemombarete hag̃ua hepy'ỹvape. Ikatu avei jaipuru lenteja oñembojy pyre ojejapo hag̃ua mba'e ryguasu térã ambue tembi'u, péicha jaipuru porãve opaite mba'e ha ndajahúi pirapire oñembyaíva umi tembi'u oñeguenohẽva rógape.
Verdict
“Lenteja ha'e tembi'u arandu ha hepy'ỹvape g̃uarã, oipytyvõva ñande rekoha ha ñande rete oñemombarete hag̃ua.”
Porandu jepivegua
Mba'éichapa ikatu ajapo lenteja hepy'ỹvape g̃uarã?
Lenteja ha'e peteĩ tembi'u arandu?
Mba'éichapa lenteja oipytyvõ ñande yvy rehe?
Lenteja oipytyvõ ñande pirapire?
Mba'éichapa ajapo lenteja henyhẽva proteínagui?
Fuentes ha kuatiahaipyre ojehecháva
- FAO - Food and Agriculture Organization — fao.org
- Nature Food Journal — nature.com
- Our World in Data — ourworldindata.org