Mbohasa ko'ãva ambuére: comida paraguaya mbeju vegano

Comida paraguaya mbeju ha'e peteĩ tembi'u teete oñondivepa jahayhúva ñane retãme, ha ikatu jajapo hekopeguaite mymba rogue jaipuru'ỹre. Ko mba'apo guasu ohechauka mba'éichapa ikatu ñamyengovia kesu paraguái, vaka kyra ha kamby, jaipurúvo ka'avo rogue ha ñandyry ñanemba'éva omombaretéva ñande ro'o ha ñanemombáyva tesãirãme. Ndaha'éi tembi'u oñemomombyrýva ñande jepokuaagui: aramirõ ha avati ku'i niko ymaite guive ou ñande ypykuéra rembiapokuégui, ha umíva ndoguerekói mymba ruguy.

Heta tapicha oimo'ã mbeju ndikatuiha oiko kesu ha vaka ñandy'ỹre, hákatu péva ha'e peteĩ javy guasu ojepytasóva tembiasakue pyahúre. Ymaite, avañe'ẽme oñeñe'ẽ jave mbeju rehe, oñeñe'ẽ karia'y ha kuña ojapóva tembi'u yvy ape ári yvyra rogue ha yva apytépe, vaka ou mboyve ko yvy pehẽme. Ko árape, ñamyatyrõ jey hag̃ua ñane rembi'u ha jajoko hag̃ua tekoha ñembyai Chaco ha Cerrado ryepýpe, jahechauka ko'ápe umi moambue hekopeguáva omoambuéva ko tembi'u peteĩ tesapara pyahúpe.

Kesu paraguái moambue comida paraguaya mbeju apytépe

Kesu paraguái ha'e pe mba'e ojehecharamovéva mbejúpe, ome'ẽgui chupe pe juky he'ẽ mbykýva ha pe hekove hu'ũva oñembopupúvo tatápe. Hákatu, ko kesu oñeguenohẽ vaka kambýgui, ha hetaiterei y ha ñu oikotevẽ oñembosako'i hag̃ua peteĩ kilo añoite. Ñamyengovia hag̃ua ko mba'e, jaipuru va'erã ka'avo kesu oñembosako'íva mandi'o tykuégui, girasol ra'ỹi térã castaña de caju rembiapokuégui, oñembojehe'áva levadura nutricional ha juky marangatu reheve.

• Kesu paraguái rendaguépe → Eipuru kesu mandi'o oñembopupúva mbokaja ñandyry ha levadura reheve (ome'ẽ chupe pe hete ha hyjúi).
• Kesu kurugua rendaguépe → Emoĩ girasol ra'ỹi oñembo'i ha oñembopiru pyréva juky ha sevói ku'i reheve.
• Kesu he'ẽ jukýva rendaguépe → Eipuru tofu oñembohykue pyréva asiete ha pakova rykue michĩmi reheve.

Ko kesu mandi'o ha girasol ra'ỹi rehegua ome'ẽ pe tykue he'ẽ asýva mbeju oikotevẽva. Pe levadura nutricional ome'ẽ chupe pe ryakuã kesu teete rehegua ha vitamina B12, ndoguerekóiva mymba kyrakue ombotyryrýva ñande ruguy rape. Upeichavérõ jepe, rembojehe'a porã ramo aramirõ rehe, ndereikuaamo'ãi mba'épa oñemoambue, opytágui ipire chokokue ha ipype hu'ũ porã.

Vaka kyra ha ñandy moambue: mbokaja ha ñandyry porã

Yma guive oñemoĩ vaka ñandy térã kure ñandy mbeju ku'ípe ikatu hag̃uáicha opyta ikyre'ỹ ha ndahypy'ũiete paila ápe. Kóva katu ha'e pe mba'e ombohasa asyvéva ñane korasõ, oguerekógui grasa saturada omombaretéva colesterol ivaíva. Ñande yvy ome'ẽ ñandéve mbokaja (Acrocomia aculeata), peteĩ yvyra hekove hetaitéva ha ome'ẽva ñandyry iporãmbajepéva, térã ñandyry girasol ha maíz hekopeguáva.

• Vaka ñandy térã kure kyra rendaguépe → Emoĩ mbokaja ñandyry oñembopupúva michĩmi (ome'ẽ ryakuã ymaguare).
• Mantequilla vaka mba'éva rendaguépe → Eipuru margarina 100% ka'avogui ojejapóva térã aguacate kyrakue.
• Grasa hidrogenada rendaguépe → Eipuru asiete girasol ha oliba oñembojehe'áva aramirõ reheve.

“Mbokaja ha aramirõ ha'e hína ñande ypykuéra rembiapokue añeteva, ndaha'éi mymba kyra ha ñandy.”

Oje'e jepi mbeju ndahetéiha ñandy'ỹre, ha katu pe mbokaja ñandyry térã girasol asiete ome'ẽ chupe peteĩ pire crunchy hechapyrãva. Rembojehe'ávo po rupive aramirõ, avati ku'i ha ko ñandyry ka'avogui oúva, ejapóta pe «moronfay» térã masa ku'i hekopete, oñondivepa opytáva he'õ ha hekove paila mbyry'ápe oñemoĩvo.

Kamby moambue: mba'éichapa ñambohu'ũ aramirõ

Mbeju apondepe heta jey ojejerure kamby michĩmi ikatu hag̃uáicha pe aramirõ oñembohykue hekopete ha ani hypy'ũiterei. Ko mba'épe g̃uarã, kamby ka'avogui oúva hembiapo porãiterei ha ndoikotevẽi jareko vaka ñane kora ryepýpe. Kamby soha rehegua, avati kamby térã kamby avena rehegua ombopupu ha omohu'ũ aramirõ peteĩ hendáicha, omoĩvo chupe sa'y morotĩ porã.

• Vaka kamby hekove hypy'ũva rendaguépe → Eipuru soha kamby oñembosako'i pyréva hogarupi juky'ỹre.
• Kamby deslactosada rendaguépe → Emoĩ avati kamby térã manduvi rykue oñembopupúva.
• Y ro'ysã año rendaguépe → Eipuru ka'a he'ẽ rykue michĩmi térã kumanda morotĩ rykue hypy'ũ hag̃ua.

Pe aramirõ ha avati ku'i oikotevẽ michĩmi tykue añoite oñembojehe'a hag̃ua. Eñatende porã va'erã ani hag̃ua emoĩ hetaiterei kamby ka'avogui oúva; mbeju ku'i niko tekotevẽ opyta yvyku'i he'õvaicha, ndaha'éi peteĩ masa hypy'ũva chipaicha. Eipuru nde po remosarambi ha remongu'i hag̃ua opaite mba'e peteĩ ña'ẽ guasúpe.

Tekoha jere ha Chaco: mba'érepa tekotevẽ ñamoambue tembi'u

Ko árape, vaka ñemongakuaa ha'e pe mba'e ombyaivéva Chaco paraguayo ha Cerrado ka'aguy, oñehundihápe hetaiterei yvyra ha mymba ka'aguy oñemoĩ hag̃ua pastura vaka kuérape g̃uarã. FAO he'i ary 2023-pe vaka ñemongakuaa ha'eha 60% tekoha ñembyai yvy tuichakue javeve tembi'u apópe. Jaipurúvo aramirõ, mandi'o ha ka'avokuéra ñande yvýgui oúva, ñamboguejy ñande pyporépe tekoha ári ha jaipysyrõ ñande ka'aguy teete.

Upeichaite avei, y jepuru rehe ñañe'ẽ ramo, peteĩ kilo kesu paraguái oikotevẽ hetave 5.000 litro y ojejapo hag̃ua, ha katu mandi'o aramirõ ha girasol ra'ỹi oikotevẽ sa'ive 80% y. IPCC ohechauka ary 2022 kuatiápe tembi'u ka'avogui oúva ha'eha tape iporãvéva jajoko hag̃ua ararova ñemoambue ha y hypa ko yvy ape ári.

Mbeju vegano jejapo: kuatia mbyky eraha va'erã nde pópe

Ko'ápe jareko peteĩ kuatia mbyky ikatúva reguereko ne pumbyrýpe reho vove kypy'ỹi térã almacén-pe recombra hag̃ua umi mba'e tekotevẽva. Ko apondepe ndaha'éi hasýva, ha peteĩ paila mbyry'ápe 10 aravo'ípe reguerekótama ne mbeju hekopeguaite, ikyre'ỹva ha hyakuã porãva ne rembireko térã nde rogayguakuéra ndive guarã.

• Aramirõ porã: 500 gramo aramirõ morotĩ asy.
• Avati ku'i: 100 gramo avati morotĩ ku'i (ani avati morotĩ hypy'ũitereíva).
• Kesu ka'avogui: 250 gramo mandi'o kesu térã girasol ra'ỹi oñembo'íva levadura nutricional reheve.
• Mbokaja ñandyry térã asiete: 4 kuimbe guasu mbokaja térã girasol ñandyry.
• Juky marangatu: 1 kuimbe michĩva juky yvyty rehegua.
• Y térã soha kamby: 50 ml rupi, eñohẽ mbeguekatu pe masa opyta peve yvyku'i he'õvaicha.
• Mba'eapoha: Emoĩ paila akúpe sapy'ami mokõive hendagui ipire vera peve.

Ñane rembi'u ha'e ñande reko, ha ñamoambuévo mymba rogue ka'avo roguerére, ndaipóri mba'eve oñehundíva: ñamombarete guei ñande rapokuéra, ñangareko tekoháre ha tory ñane korasõme. Eñepyrũ ko árape ejapo ko comida paraguaya mbeju pyahu ha ehecha mba'éichapa ne rembi'u oñangareko Chaco ka'aguy ha ne retãre.