Omega 3 vegano Paraguay: tembikuaaty hekopekue

Pe omega 3 vegano Paraguay ryepýpe ha'e peteĩ tape añeteguáva ha tesãirã oipytyvõva ñande rete rembiapópe pira ro'o térã ñandyry jeporu'ỹre. Heta tapicha oimo'ã pira añoite ome'ẽha ko ñandyry tekotevẽtéva, hákatu tembikuaaty pyahu ohechauka ka'avo ha ra'ỹikuéra —taha'e chia, lino ha nuez— ikatupyryha ome'ẽvo opaite mba'e ñande korasõ ha apytu'ũ oikotevẽva. Ko mba'e omyesakã mba'éichapa yvypóra rete ikatupyry omoambuévo umi ñandyry hekopegua, omombaretévo tembi'u yvyragui oúva ha ohechaukávo mba'érepa ikatu jaiko porãite tekoha Paraguái rembiapópe.

Paraguay retãme, oĩhápe hetaiterei kokuépe oñemitỹva soha ha avati, heta jey japyta tapére ñande hi'upy rehe: ja'u heta ñandyry ombohapéva mba'asy, ha sa'i jahecha mba'éichapa ra'ỹi ymaguare ikatupyry ñanepytyvõ. Ácido alfa-linolénico (ALA) ha'e pe omega 3 heñóiva ka'avokuérape, ha oiko chugui EPA ha DHA ñande rete ryepýpe. Ko kuatiahaipyre ohesa'ỹijo mba'épa he'i umi tembikuaaty guasu ko moambue rehegua, mba'éichapa ñañangareko hekopete ñande hi'upýre, ha mba'épa ikatu jajapo ára ha ára jahupyty hag̃ua tesãi añetegua ñande távape.

Mba'épa ohechauka tembikuaaty: omega 3 vegano Paraguay

Umi kuatiahaipyre oikuaaukáva American Journal of Clinical Nutrition ary 2021-pe ohechauka tapichakuéra o'úva tembi'u yvyragui oúva añoite oguerekoha ALA hekopegua hete ryepýpe, jepémo EPA ha DHA michĩve pira'uha kuéra rehegua. Jepéramo upéicha, ko'ã tapicha ndoguerekói hetave korasõ mba'asy; katuete oguereko huguy potĩve ha korasõ imbaretéve. Harvard T.H. Chan School of Public Health ohechauka avei ALA oúva chia ha lino ra'ỹigui omboguejyha 10% pe mano oikóva korasõ mba'asy apýpe, omyesakãvo ka'avokuéra añoite ikatuha oñangareko porã ñande rehe.

Avei, pe Instituto Nacional de Alimentación y Nutrición (INAN Paraguay) he'i tetãygua hi'upyrã inan kuatiápe tekotevẽha oñemombarete umi tembi'u hekopeguáva ha ojeheja umi ñandyry vai oñembohypy'ũmbyréva. Ko tembikuaaty ohechauka ñane retãme chia ha lino ikatupyryha ojeporúvo tembi'u teéramo, ndaha'éi pohã repy ramo. Jepémo heta oñeñe'ẽ pira ñandyry rehe, yvypóra ikatu ohupyty opaite ALA oikotevẽva peteĩ kuimbe chia ra'ỹi ku'ipyre rupive ára ha ára, omoheñóivo tekove resãi ha oñangarekóvo tekoháre Chaco ha Ka'aguy Guasúpe.

Mba'éichapa omba'apo ñande retépe

Ñande rete ha'e peteĩ laboratorio ijojaha'ỹva omoambuéva umi hi'upy oikotevẽháicha. Jaha'úvo ALA chia térã lino rupive, ñande rete omba'apo hese umi enzima rupive omoheñói hag̃ua EPA (ácido eicosapentaenoico), ha upe rire DHA (ácido docosahexaenoico). Ko'ã mokõi ñandyry ipypegua tekotevẽte apytu'ũ rembiapópe, tesape'a resa'ỹijópe ha tuguy rape ñangarekópe. Jepémo ko moambue michĩ (amo 5% guive 10% peve EPA-pe g̃uarã, ha 2% guive 5% peve DHA-pe g̃uarã), ñande rete oipuru porãiterei ko'ã sa'imi oguerekóva, ha oñangareko hese ani hag̃ua oñehundi rei.

1. ALA je'u: Jaha'u chia, lino térã nuez ra'ỹi ñane rembi'úpe.
2. Desaturasa ñemba'apo: Pe enzima Delta-6 desaturasa omoambue ALA-gui ácido estearidónico.
3. Elongación rape: Upe rire oñembopukuve umi carbono ha oiko chugui EPA.
4. DHA ñemoheñói: Ambue enzima Delta-5 desaturasa rupive oñembohu'u DHA apytu'ũme g̃uarã.

Hákatu oĩ peteĩ apañuái tuicháva: pe enzima Delta-6 desaturasa omba'apo avei omega 6 rehe (ácido linoleico), oĩva hetaiterei girasol, avati ha soha ñandyrýpe. Ja'úramo hetaiterei omega 6, pe enzima oñembyaty hese ha ndaikatúi omoambue porã pe omega 3 ALA. Upévare, Paraguay retãme ja'u jave heta tembi'u chyryry térã embatyrykuéra oñevendéva varáto, ñande rete ndaikatúi omoheñói EPA ha DHA hekopegua. Tekotevẽ ñamboguejy omega 6 ha ñamombarete ñandyry hekopegua.

“Tembikuaaty ohechauka ñande rete oikotevẽha sa'ive ñandyry chyryry ha hetave ra'ỹi potĩ omba'apo porã hag̃ua.”

Mba'épa ndahesakãi porãi gueteri

Jepémo jaikuaa porã ALA oñemoambueha EPA ha DHA-pe, tembikuaaty gueteri oheka mba'érepa oĩ tapicha omoambue porãvéva ambuégui. Kuñanguéra, techapyrãme, oguereko estrógeno omombaretéva pe enzima Delta-6 desaturasa, ha upévare omoambue 2.5 jey hetave ALA DHA-pe kuimba'ekuéragui; ko mba'e oñeikotevẽ memby ryepypegua apytu'ũ okakuaa porã hag̃ua. Hákatu kuimba'ekuérape g̃uarã, ko moambue michĩve, ha ndahesakãi gueteri tekotevẽpápa oñembojoapy microalgas ñandyry opaite tapichápe g̃uarã térãpa chia añónte hekopeguáma.

• Mboýpa DHA añetete oikotevẽ peteĩ yvypóra okakuaapyréva apytu'ũ hekopeg̃uápe.
• Mba'éichapa gen FADS1 ha FADS2 omoambue ko proceso tetãygua indígena ha mestizo Paraguáipe.
• Umi microalgas ñandyry jeporu hekopegua ha repykue tetã ryepýpe.
• Mba'éichapa tereré ha ka'a jeporu omoirũ térã ombopya'e ko'ã ñandyry jekuaa ñande py'ápe.

Ambue mba'e oñehesa'ỹijóva ha'e apytu'ũ tesãi tapicha itujavévape. Jepémo veganokuéra hekove puku ha hesãi, oĩ tembiporũ ohechaukáva DHA sa'i jave ikatuha apytu'ũ rembiapo mbegueve oiko tapicha hi'are jave. Upévare, tembikuaaty he'i gueteri tekotevẽha ñañatende porã: ndaha'éi ja'u reíva ra'ỹi oñemongu'i'ỹre, tekotevẽ jaikuaa porã mba'éichapa ñande rete omboguejy ko'ã hi'upy, ha oñeikotevẽramo, jaipuru microalgas ñandyry oguerekóva DHA ha EPA potĩva pira rembiapokue'ỹre.

Mba'épa he'ise ndéve g̃uarã

Paraguay retãme jareko heta tape ñanepytyvõva jaha hag̃ua hekopete ko tembi'u yvyragui oúva rehe. Ndaha'éi tekotevẽva jareko pirapire heta jajapóvo ko mba'e. Chia ha lino oĩ opaite hendápe ñane retãme, taha'e Mercado 4-pe, táva guasúpe térã kokuépe. Ko'ã ra'ỹi imbarete, hekove potĩ ha ndoguerekói pira mba'e ky'a (techapyrã mercurio térã microplásticos oĩva yguasu pirápe). Jaha'úramo ko'ã hi'upy hekopegua, ñañangareko ñande korasõ rehe ha avei ñamomba'e ñande yvy rembiapokue.

• Emongu'i lino ha chia: Ra'ỹi hekokatu jave ohasa rei ñande ryepýgui; emongu'i licuadora-pe térã mortero-pe e'u mboyve.
• Eñongatu ro'ysãhápe: Ko'ã ra'ỹi ku'ipyre ha ñandyry oñembyai pya'e kuarahýpe; emoinge heladérape.
• Emboguejy omega 6: Eipuru sa'ive girasol ha soha ñandyry chyryrýpe; eipuru oliba térã eikuaa tembi'u mimói.
• Microalgas jeporu: Reipotáramo DHA hekopete (taha'e puru'a jave térã nde tujavévo), ekañy microalgas cápsula.

Pahaite peve, ñane rembi'u ha'e ñande pohã. Pe omega 3 yvyráguio oúva ndaha'éi mba'e pyahu térã tetã ambue rembiapokue añónte: ha'e peteĩ tekotevẽ jepokuaa ohechaukáva mba'éichapa ñande rete ikatupyry oiko porã hag̃ua yvy ape ári. Jaguerekóvo chia, lino, kumanda ha mandi'o ñane aripakápe, ñamboguata peteĩ tekove resãi, oñangarekóva tekoháre ha omoĩva Paraguái tembi'u rapére tembikuaaty pyahu ohesapévape.