Poroto rembi'u: Mba'éichapa jajapo tembi'u he'ẽmby ha ikatuha jajapo opaichagua
Jahecha mba'éichapa poroto rembi'u ojeporu ikatuháicha jajapo tembi'u he'ẽmby ha ñañe'ẽ porãve ñande yvy ha ñande reko rehe.

Pe tembi'u hérava poroto rembi'u ha'e peteĩ tape porã jajapo hag̃ua tembi'u he'ẽmby ha mbarete, oñembo'yva opaichagua tembi'u ojejuhúva ñande yvy ape ári ha ndoiporúiva mymbakuéra rembi'u. Ojeheka jave internet-pe 'recetas con poroto', oñeha'ã ojejuhu mba'éichapa ikatu oñembosako'i ko'ã yva ra'ỹi oñembohe ha oñembopypuku hag̃ua tembi'u ojeporúva opa árape. Ko'ã tembi'u ha'e peteĩ tape porã jajapo hag̃ua tembi'u nañañopẽiva mymbakuérare, oipytyvõva ñane retã rembi'u oñembo'y hag̃ua tembi'u he'ẽmby rehe. Ikatu jajapo guisado, ensalada térã puré, oñembohe'ẽva kure ra'ỹi térã ambue ka'avo oĩva ñande kokuépe, techapyrã, manduvi, avati térã sevói, omoĩva heta mba'e porã ñande rembi'úpe ha ojapóva chugui peteĩ tembi'u henyhẽva tekove ha mbarete, oñembosako'íva pya'e ha sa'i pirapire oiporúvo.
Jahechávo mba'éichapa poroto rembi'u ojeporu ikatuháicha jajapo tembi'u he'ẽmby, jahechakuaa avei mba'éichapa ko'ã tembi'u oipytyvõ ñande rete ha ñande rekohápe g̃uarã. Poroto ha'e peteĩ tembi'u ikatúva oñembosako'i opaichagua: ojejapo ikatu oñembopupu, oñembopiriri, térã oñembojehe'a ambue ka'avo ndive. Ko'ã tembi'u oñembo'y ñande yvy ha ñande reko rehe, oñangarekóvo ñande retére ha oñemombyryvo tembi'u oñembosako'íva mymbakuéra ñe'ẽngue rupive, oipytyvõva avei ñande rekoha oñemongakuaa hag̃ua tembi'u oñotỹva ha oñeñangarekóva yvy rehe. Techapyrã, jajapo jave peteĩ guiso poroto ndive, ñañongatu pe y oñembopupu hague, ikatúva ojeporu avei ambue tembi'úpe, ani hag̃ua ñamombo umi mba'e porã oĩva pype, ha upéicha ñañangareko avei pe ñande rekoha rehe, ñañemombyryvo tembi'u oñembyaíva ha ñaipytyvõvo ñande yvy oñemongakuaa hag̃ua tembi'u henyhẽva mbarete ha tekove.
The argument
Poroto rembi'u ha'e peteĩ tembi'u ijojaha'ỹva oñembosako'íva ymaite guive ñande yvy ape ári, ha ko'ãga, tembi'u he'ẽmby oñeikotevẽvévo, poroto ojere jey tembi'u guasu oñembo'y hag̃ua yvypóra rekove rehe. Ojeguerohory poroto rembi'u oĩgui ipype heta proteína ha fibra, oipytyvõva ñande rete opytu'u ha imbarete hag̃ua. Pe Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura (FAO) ombojoaju poroto rembi'u tembi'u oipytyvõva yvypóra rete imbarete hag̃ua, oñeñangarekóvo avei ñande rekoháre. Umi yva ra'ỹi porotopegua oguereko heta mba'e oipytyvõva ñande rete, techapyrã, oipytyvõva ñande py'a ha ñande korasõ imbarete hag̃ua. Pe FAO he'i avei umi poroto ha'eha tembi'u naipohýiva ñande rekohápe g̃uarã, oikotevẽva sa'ive y ha yvy oñemongakuaa hag̃ua ambue tembi'u oñotỹva mymbakuéra rembi'urã, upévare poroto rembi'u ha'e peteĩ tape porã jajapo hag̃ua tembi'u he'ẽmby ha ñañangareko hag̃ua ñande yvy rehe.
Mba'éichapa ikatu jajapo tembi'u he'ẽmby poroto reheve? Ko'ã tembi'u oñembosako'i hag̃ua, tekotevẽ ñamoĩ porã ñande arandu pe 'recetas con poroto' rehe, ikatúva oipytyvõ ñandéve jajapo hag̃ua tembi'u henyhẽva proteína ha fibra-gui. Poroto rembi'u ha'e peteĩ tembi'u nañopẽiva mymbakuérare, ha upévare oñeha'ã oñembosako'i tembi'u oñembo'yva yvy rehe. Pe FAO he'i poroto ha'eha tembi'u oipytyvõva yvypóra rete, ikatúva oñembosako'i opaichagua tembi'u, ha upévare oñeha'ã ojejuhu mba'éichapa ikatu jajapo tembi'u he'ẽmby oñembo'yva proteína ha fibra rehe, oipytyvõva ñande rete imbarete hag̃ua. Techapyrã, ikatu jajapo mbujape térã guiso poroto-gui, jaipuruvo poroto pytã térã morotĩ, oipytyvõva ñande rete oñemombarete hag̃ua ha ome'ẽva ñandéve mbarete opa ára g̃uarã.
Tembi'u he'ẽmby ojapo hag̃ua, tekotevẽ jajeporeka tembi'u yvypóra oñotỹva ha oñangarekóva. Poroto rembi'u ndaha'éi peteĩ tembi'u añónte, ha'e peteĩ tape jajapo hag̃ua peteĩ tekove iporãve, oñembo'yva ñande yvy rehe ha oñangarekóva mymbakuérare. Ko tembi'u ohechauka mba'éichapa ikatu jajapo tembi'u he'ẽmby, iporãva ñande rete ha ñande rekohápe g̃uarã, techapyrã jaipuruvo yva ha ka'avo oñotỹva ñande kokuépe. Pe Organización Mundial de la Salud (OMS) ombojoaju tembi'u oñotỹva yvy rehe tembi'u oipytyvõva yvypóra rete oñembo'y hag̃ua tembi'u he'ẽmby rehe, oñeñangarekóvo avei ñande rekoháre. Jajapóvo tembi'u poroto reheve, jajehekýi tembi'u ojejapo va'ekue mymbakuéra rehe, ha upéicha jajapo peteĩ tekove iporãve ha oñangarekóva ñande rekoháre, oipytyvõva ñande rete oñemombarete hag̃ua opa ára.
Mba'éichapa ikatu jajapo ko'ã tembi'u he'ẽmby? Ikatu jajapo tembi'u he'ẽmby poroto reheve, ojejapo hag̃ua tembi'u he'ẽmby oñembo'yva proteína ha fibra rehe, oipytyvõva ñande rete imbarete hag̃ua. Pe FAO he'i poroto ha'eha tembi'u oipytyvõva yvypóra rete, ikatúva oñembosako'i opaichagua tembi'u, techapyrã ensalada, guiso térã tembi'u oñembo'yva kure ro'o rangue. Ko tembi'u ohechauka mba'éichapa ikatu jajapo tembi'u he'ẽmby, iporãva ñande rete ha ñande rekohápe g̃uarã, oñembo'yva yvy rehe ha oñangarekóvo mymbakuérare. Jajapóvo ko'ã tembi'u, jaipuruva'erã tembi'u oñotỹva yvy rehe ha oñangarekóva ñande rekoháre, oipytyvõva yvypóra rete oñembo'y hag̃ua tembi'u he'ẽmby rehe, oñeñangarekóvo avei ñande rekoháre. Ko'ã tembi'u oipytyvõ ñandéve jaikove hag̃ua peteĩ tekove iporãve, oñembo'yva yvy rehe ha oñangarekóva ñande rekoháre opa ára.

The strongest counter-argument
Heta tapicha he'i poroto rembi'u ndaha'eiha tembi'u he'ẽmby ha oikotevẽha mymba ro'o he'ẽmbyrã, oimo'ãvo oikotevẽha mymba ro'o añoite ojejuhu hag̃ua proteína hekopegua. Upeichavérõ jepe, ko'ág̃a rupi oĩ heta tembi'u he'ẽmby rehegua ohechauka poroto ha ambue tembi'u yvypóra oñotỹva oñeme'ẽha opaite proteína tekotevẽva ñande rete g̃uarã. Pe FAO (Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura) omombe'u poroto ha ambue ka'avo oñotỹva ha'eha tembi'u ikatúva omboheko porã ñande rekove, oñeme'ẽvo ñandéve proteina vegetal oñeikotevẽva oñemombarete hag̃ua ñande rete, oñeikotevẽ'ỹre jajuka mymba. Ko'ã tembi'u ndaha'éi oĩva'erã ñande mesa ári tembi'u he'ẽmbyrã, ha'e avei peteĩ tape iporãve oñembo'y hag̃ua ñande rekoha ha ñande yvy rehe, oñeñangarekóvo yvy rehe ha oñemomichĩvo pe mba'e vai ojehúva yvy ape ári mymba ñemoña rupive.
Péicha avei, tembi'u poroto rehegua ndaha'éi mba'e hasýva jajapo, ikatu jajapo opaichagua tembi'u he'ẽmby oñeikotevẽva ára ha ára. Techapyrã, ikatu jajapo guiso de poroto, ensalada, térã puré, oñembojehe'ávo ambue verdura térã cereales ndive, ha péicha jajapo peteĩ tembi'u henyhẽva proteína-gui. Pe IPCC (Grupo Intergubernamental de Expertos sobre el Cambio Climático) ohechauka ñande rembi'u oñemopyenda poroto ha ambue ka'avo oñotỹva rehe, ikatuha oipytyvõ oñemomichĩ hag̃ua pe mba'e vai ojehúva yvy ape ári, ojejapóvo peteĩ sistema alimentario ikatuva oñangareko yvy rehe. Upévare, jajapo jave tembi'u poroto-gui, ndaha'éi jajapóva peteĩ tembi'u he'ẽmby, ha'e avei peteĩ tembi'u oñangarekóva ñande rekoha rehe, oñeme'ẽvo ñandéve opaite proteína oñeikotevẽva, oñeikotevẽ'ỹre jajuka mymba, ha péicha oñembo'y hag̃ua ñande yvy rehe.
Why it fails
What follows
- Jajapo tembi'u he'ẽmby oñembo'yva tembi'u yvypóra oñotỹva rehe.
- Jajeporeka tembi'u poroto rehegua ndoikóiva mymba ro'o rehe.
- Jajapo tembi'u he'ẽmby oñembo'yva mandi'o ha avati rehe.
- Jajapo tembi'u he'ẽmby oipytyvõva ñande rekoha ha ñande yvy rehe.
“Poroto rembi'u ha'e peteĩ tape porã jajapo hag̃ua tembi'u nañañopẽiva mymbakuérare, oñembo'yva ñande yvy ha ñande reko rehe.”
Porandu jepivegua
Mba'éichapa ikatu ajapo poroto rembi'u he'ẽmby?
Oĩpa proteína poroto-pe?
Mba'éichapa poroto rembi'u oipytyvõ ñande yvy?
Ikatu piko ajapo opaichagua tembi'u poroto rehe?
Mba'épa he'i EAT-Lancet poroto rehe?
Fuentes ha kuatiahaipyre ojehecháva
- FAO — fao.org
- IPCC — ipcc.ch
- EAT-Lancet — eatforum.org