Mba'éichapa ikatu jajapo kesu vehetégui ñane retãme: ¿Ipórapepa?

Mba'éichapa ikatu jajapo kesu vehetégui ñane retãme ha'e peteĩ porandu oñepyrũva oñembohetavéva umi tapicha ohekáva tembi'u hesãi ha hekopegua oikóva Paraguáipe. Kesu vehetégui ojejapo ka'avo, yva térã yva ra'ỹi oĩva ñane kokuépe, ha ndojepurúi pype mymba kamby térã ambue mba'e oúva mymbágui. Ko'ã kesu ndaha'éi peteĩ mba'e pyahu, añetehápe, ha'e peteĩ jepokuaa oñemopyendáva ñande yvy ha ñande rekove rehe, ojeipurúvo umi mba'e oĩva ñane retãme, techapyrã: mandi'o, kumanda, ha ambue yva ra'ỹi oñemono'õva ñane kokuépe. Ko'ã mba'e ojejapóva ipórape ohechauka mba'éichapa ikatu jajapo tembi'u hekopegua ha hesãi ojeipurúvo umi mba'e oĩva ñande jerére. Jajapo rupi ñande rógape, jajehekýi umi mba'e oñembojehe'áva kímiko vaíre oĩva umi kesu ojejapóva industria-pe, ha upéicha jareko tembi'u hekopegua, hesãi ha hetave mba'e porã oipytyvõva ñande retepe, ojehechaukávo mba'éichapa ikatu jajapo kesu vehetégui ñane retãme oñembohetavévo tembi'u reko oñemopyendáva ka'avo rehe.

Jajapo hag̃ua ko'ã kesu, ñamoĩ va'erã ñande apytu'ũme mba'éichapa ikatu jajepokuaa jajapo tembi'u pyahu ñane rógaygua ndive. Ikatu jaipuru mandi'o oñembopupu ha oñembojehe'a ambue mba'e ndive, oñemoambue hag̃ua pe kesu reko oñeha'arõva. Techapyrã, mandi'o oñembohypýi ha oñemongu'i rire, ikatu oñemohe'ẽ asy manduvi térã sesamo oñemongu'íva ndive, ha upéicha ojehupyty peteĩ kesu oñembo'y ha he'ẽ asýva. Ko'ã tembi'u ndaha'éi ojejapo hag̃uánte, ha'e avei peteĩ tape jajapo hag̃ua tembi'u hekopegua ha iporãva ñande retepe guarã. Ojeipurúvo umi mba'e oĩva ñane kokuépe, ñamboguata ñane rembi'u hekopegua ha jajehekýi umi mba'e oñembojehe'áva heta kímiko ndive, ojejapóva industria-pe. Pe jepokuaa jajapo hag̃ua ñande rembi'u ha'e peteĩ tape oipytyvõva ñande rógape, oñemombaretévo tembi'u reko hesãi ha oñeñangarekóvo umi mba'e oĩva ñane yvýpe.

Mba'épa hína ko kesu vehetégui

Kesu vehetégui ha'e peteĩ tembi'u ojejapo va'ekue oñemoambuévo kamby mymba pegua, ojeipurúvo kamby ka'avo pegua, techapyrã: kumanda, avati, térã mandi'o. Peteĩ 2023 report by the FAO ohechauka mba'éichapa tembi'u oúva ka'avógui oipytyvõ oñemomichĩ hag̃ua ñande yvy ñehundi ha oñemombarete hag̃ua tembi'u reko, oñemongu'évo umi tapicha ohekáva tembi'u hesãi. Ko tembi'u ojejapo ka'avógui oipytyvõ omboguejy hag̃ua pe mba'e ojeheróva huella de carbono, ojehechaukávo peteĩ 2023 report by the IPCC-pe, oñemopyendáva tembi'u oúva ka'avógui oipytyvõha oñangareko hag̃ua ñande yvy rehe. Ñane retãme, jaipuru heta mba'e oĩva ñande kokuépe jajapo hag̃ua ko'ã kesu, ha upéva omoĩ ñane retã peteĩ tape porãme tembi'u reko oñemopyendáva ñande yvy rehe ha oñeñangarekóva ñande rekoháre, oñemombaretévo jepokuaa hekopegua ha ojehechaukávo mba'éichapa ikatu jajapo kesu vehetégui ñane retãme.

Ko'ã kesu vehetégui ojejapóva kamby ka'avo pegua ndaha'éi peteĩ mba'e ojejapóva ojehecha hag̃uánte, ha'e peteĩ tape ojehechaukáva mba'éichapa ikatu jajapo tembi'u hesãivéva ñande rogayguápe. Ojeipurúvo kumanda, avati térã manduvi, ñame'ẽ ñande retepe heta proteína ha mba'e porã oikotevẽva, ojehekýivo umi mba'e vai oĩva kesu mymbágui ojejapóvape. Pe FAO report ohechauka avei mba'éichapa ko'ã tembi'u ojejapóva ka'avógui oipytyvõ oñemomichĩ hag̃ua pe mba'e ojeheróva 'huella de carbono', oñemomichĩvo pe mba'e ojeipurúva oñemongakuaa hag̃ua mymba oñemongakuaáva kamby hag̃ua. Upévare, jajapo kesu vehetégui ñane retãme ha'e peteĩ tape porã ojehechaukáva ñande rekove hesãi ha ñande yvy ñeñangareko, ojeipurúvo umi mba'e oĩva ñande kokuépe ha oñemopyendáva tembi'u ojejapóva tekotevẽ rehe.

Mba'épa iporã ko'ã kesúpe

• Oipytyvõ oñemomichĩ hag̃ua mymba jejuka ha mymba ñemongakuaa oñehundiha yvy.
• Oñeñangareko hekopete ñande yvy ha y rehe, ndojeipuruiva heta y oñemongakuaa hag̃ua mymba.
• Kesu vehetégui ndorekoiva kolestérol, ha upéva iporã ñande korasõme g̃uarã.
• Jajapóvo ñande kesu, jareko tembi'u hekopegua ha nañamoĩri pype mba'e vai.
• Oipytyvõ ñande kokuépe oĩva oñemomba'e guasu hag̃ua.

Mba'épa ndaiporãi ko'ã kesúpe

• Oĩ tembi'u vehetégui oñeguenohẽva okápe ha oreko heta mba'e oñembohekóva, upévare tekotevẽ jahecha porã mba'e jajapo.
• Kesu vehetégui ndaikatúi oñembojoja hekopete kesu kamby pegua rehe, oĩva heta grasa-pe.
• Oĩ tapicha oñeñandúva ndaikatúiha oheja kesu kamby pegua, oikotevẽva heta ára oñemoambue hag̃ua ijerovia.
• Tembi'u ojejapóva okápe ikatu hepyve, upévare jajapo va'erã ñande rógape.

Mba'éichapa oñemohenda umi papapy

Mba'éichapa oñemohenda ambue tembi'u rehe

Máva g̃uarãpa ko kesu

Mba'éichapa ikatu jajapo kesu vehetégui ñane retãme

Jajapo hag̃ua kesu vehetégui ñane retãme, tekotevẽ jaipuru umi mba'e oĩva ñane kokuépe oñemongakuaáva hekope, techapyrã mandi'o ha kumanda ha'e mokõi mba'e ikatúva jajapo kesu iporãva ha hekopegua. Mandi'o oipytyvõ kesu oñemboheta hag̃ua ha ome'ẽ peteĩ tekove iporãva, ha kumanda ome'ẽ pe proteína oikotevẽva ñande rete. Peteĩ 2022 study ohechauka mba'éichapa ka'avo oñemongakuaa ñane retãme ikatu oñemoambue tembi'u hekopeguápe, ojehechaukávo mba'éichapa ikatu jajapo tembi'u hesãi ha hekopegua ojeipurúvo mba'e oĩva ñane retãme. Ikatu jaipuru mandi'o ojeheréiva 'almidón' oñemohenda hag̃ua pe kesu, ha upéi jaheja okyra mimi, ojehechaukávo mba'éichapa oñembojoaju tembi'u ñande yvy pegua oñemongakuaa hag̃ua tembi'u hekopegua.

Ikatu avei jaipuru yva ra'ỹi térã ambue ka'avo oĩva ñane kokuépe jajapo hag̃ua kesu vehetégui, techapyrã ikatu jaipuru avati térã ambue mba'e oñemono'õva ñane kokuépe oñemoambue hag̃ua pe kesu reko. Pe 2022 study ohechauka avei mba'éichapa ojeipurúvo ko'ã mba'e, ikatu jajapo tembi'u hekopegua ha iporãva ñande retepe guarã. Jajapo kesu vehetégui ñane retãme ndaha'éi peteĩ mba'e ojejapóva ojehecha hag̃uánte, ha'e peteĩ tape jajapo hag̃ua tembi'u hesãi ha hekopegua ojeipurúvo umi mba'e oĩva ñane kokuépe, oñemopyendáva ñande yvy ha ñande rekove rehe. Ko'ã tembi'u oipytyvõ ñane retãygua ojehecha hag̃ua mba'éichapa ikatu oñemoambue tembi'u ojeipurúva ára ha ára, ojehekýivo tembi'u oñemongakuaáva mymbáre ha ojeipurúvo umi mba'e oĩva ñane kokuépe.

“Kesu vehetégui ha'e peteĩ tape oipytyvõva ñande retã rembi'u reko oñemombarete hag̃ua ha oñeñangareko hag̃ua ñande yvy rehe.”

Mba'éichapa jajapo kesu vehetégui ñane retãme: Ñe'ẽ pahague

Jajapóvo kesu vehetégui ñane retãme, jaipuru umi mba'e iporãvéva ha ndaipóri pype mba'e vai ñande rete térã ñande yvýpe g̃uarã. Ko'ã kesu ojejapo manduvi, kumanda térã mandi'ógui, oipytyvõva ñande rete hesãi hag̃ua ha oñeñangareko hag̃ua ñande yvy rehe, oñemomichĩvo umi mba'e ombyai'ỹva ñande rekoha. Umi tembi'u vehetégui ojejapo va'ekue ohechauka ikatuha jajapo tembi'u hekopegua ha iporãva ñane retãme, jaipuruvo umi mba'e oĩva ñane kokuépe, techapyrã: mandi'o, kumanda, ha ambue yva oñemono'õva opa ára. Jahechávo mba'éichapa ikatu jajapo kesu vehetégui ñane retãme, jahecha mba'éichapa ko'ãva oipytyvõ ñande rekove ha ñande rete. Pe FAO he'i háicha, tembi'u oúva ka'aguy ha kokuégui omboguevi pe yvy ñembyai, ha umi tembi'u oñemopyenda va'ekue yva ha ka'avo rehe oipuru sa'ive y ha yvy, upévare ko'ã kesu ojejapo va'ekue mandi'o térã kumandágui ha'e peteĩ tape porã oñeñangareko hag̃ua ñande rekoha rehe. Jaipuruvo tembi'u oñemono'õva ñane retãme, jahechauka ikatuha jajapo tembi'u hekopegua, oipytyvõva ñande rete hesãi ha oñangarekóva ñande yvy rehe, oñemomichĩvo mba'e vai oúva tymba rera'ỹgui.

Peteĩ mba'e tuicháva ha'e pe tembi'u rehegua ñeñangareko. Umi tembi'u oúva mymbakuéragui ojapo tapichakuéra rembi'u, ha upe FAO (Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura) he'i hetaiterei y ha yvy ojeipuruha oñemongakuaa hag̃ua mymba, upévare kesu vehetégui ojejapóva yva térã kumandágui oipuru sa'ive y ha yvy. Jajapóvo kesu vehetégui ñane retãme, jajehe'a ñande rekoha ndive ha jaipuru umi mba'e oĩva ñane kokuépe, oipytyvõva ñande rembi'u hekopegua ha oñeñangareko ñande yvy rehe. Kesu vehetégui ojejapo va'ekue ndaha'éi tembi'u añónte, ha'e avei tape pyahu jajapo hag̃ua tembi'u hekopegua ha hesãiva, oipytyvõva ñane retã rembi'u oñemohenda porãve hag̃ua ha oñeñangareko hag̃ua ñande rekoha rehe.