¿Mba'épa remedios yuyos para terere en guarani?

Umi remedios yuyos para terere en guarani ha'e pohã ñana ro'ysã ojepurúva y ro'ysã ndive oñembopiro'y ha oñeñangareko hag̃ua ñande rete rehe py'aite guive. Ko yvy marangatu Paraguái ha yvy jere rupi, pohã ñana ha'e tembipuru guasu oúva ñande ypykuéragui, omopotĩva ñande ruguy, ñande py'a ha omombaretéva ñande retepy opaite ára haku jave.

¿Mba'érepa ojepuru remedios yuyos para terere en guarani ko'ẽ ko'ẽre?

Tereré niko ndaha'éi y ro'ysã ha ka'a añoite; ha'e peteĩ jepokuaa pypuku oñondivepa rehegua, ombojoajúva tapicha kuérape ha ombohasáva arandu yma. Ojeikuaaháicha, Instituto Forestal Nacional (INFONA) he'i Paraguái ka'aguy oguerekoha hetaiterei ka'avo oporomongueráva ndojekuaapáiva gueteri ambue tetãme. Yma guive guaranikuéra oikuaa mba'e ka'avópa omohe'ẽva'erã ýpe ombogue hag̃ua yuhéi ha avei omombytu'u hag̃ua sevo'i, py'a rasy térã akãnundu.

Ko árape, tembikuaaty pyahu ohechauka mba'éichapa ko'ã ñana oguereko heta antioxidante ha mba'e porã omombaretéva ñande rete imbarete hag̃ua mba'asy rehe. Universidad Nacional de Asunción (UNA) rembiapokue rupive ojekuaa menta'i, batatilla ha perdudilla oipytyvõha py'a rembiapo ha omboveveha mba'e vai ñande retepýgui. Upévare, tereré jepuru ndaha'éi vy'arã añónte, ha'e katu tesãi rapereko tekohaite guive.

¿Mba'éichapa oñemboja'o pohã ñana: ro'ysã ha aku?

Guarani arandúpe oĩ mokõi aty guasu pohã ñana apytépe: pohã ro'ysã ha pohã aku. Tererépe g̃uarã ojepuru memete va'erã pohã ro'ysã, pévante ikatu rupi ombopiro'y ñande rete y ro'ysã reheve. Pohã aku katu ojepuru matépe, oñembopupu va'erã tatakuápe térã pype mba'asy ro'y jave, noñemoĩri tererépe ikatúgui ombyai py'a ha ombokarapã tekove.

Pohã ro'ysã apytépe jatopa opaichagua ka'avo iporãva ñane ryekue ha ñande pire rehe. Umi yuyera kuéra omba'apóva Mercado 4 Paraguaýpe oikuaa porã mba'éichapa oñembopuru va'erã káda ñana oĩ porã hag̃ua ñande rete rehe. Ko tembiapo oñemomba'eguasu va'erã ani hag̃ua oñehundi ko arandu yvy ape ári.

• Kapi'i katĩ: omboveve tyepy yvytu ha omopotĩ ñe'ãvevo.
• Menta'i: omombarete py'a rembiapo ha omohe'ẽ asy tereré yvyra rogue.
• Perdudilla: omopotĩ pititi ha tyrape rape, omohesãi pirépe.
• Santa Lucía: oipytyvõ tesa hesa'yju jave ha ombogue tuguy akãnundu.
• Tarope: ombogue kangue rasy ha ombopy'aguapy py'aty.

¿Mba'éichapa oñembosako'i va'erã pohã ñana tererépe g̃uarã hekopete?

Pohã ñana oñembosako'i hag̃ua hekópe tekotevẽ oñemopotĩ porã ypotĩme raẽpa. Oñembopu va'erã angu'a michĩvape térã itápe, oñembosopapu'ũmi hag̃ua rogue ha hapo, osẽ hag̃ua hykue ha hekove teete. Noñembojehe'ái va'erã hetaiterei ka'avo peteĩ jey; mbohapy ka'avo mante ha'e pe oñemboajéva tapére ani hag̃ua oñorairõ ojueheve ñande py'apýpe.

FAO ohechauka ary 2021 arandukápe mba'éichapa yvyra rogue ha ka'avo paraguái oguereko heta tembi'u mba'eporã ñande retépe g̃uarã. Ojehe'ávo y ro'ysã reheve, umi mineral ha vitamina osẽ pya'e ha ndoikói jepoka tatapýi rupive, opavave mba'e opyta hekópe ha oikóva tekoha mba'apóicha.

¿Mba'éichapa pohã ñana oñangareko tekoháre ha yvy rekove rehe?

Ka'a ha pohã ñana jepuru oiko joaju pypukúpe ñande yvy ha ka'aguy ndive. Ko'ág̃a rupi, Bosque Atlántico del Alto Paraná ha Gran Chaco ohasa asy soha guasu ha vaka ñemuña rupi, oñehundihápe hetaiterei yvyra ha ka'avo teete. Ojeipytyvõvo kokue michĩva ha chokokue kuérape oñotỹ hag̃ua pohã ñana kapi'ipe mbytépe, oñemo'ã avei yvyrape ha yvytyrysýi.

“Pohã ñana ndaha'éi pohã añónte: ha'e yvy rekove, ka'aguy resãi ha ñande ypykue rembiapokue oikovéva.”

World Health Organization (WHO) oñe'ẽvo ary 2022 kuatiápe medicina tradicional rehe, he'i tekotevẽha oñeñangareko umi ka'avo rehe hekoha teetépe. Oĩramo ka'aguy, oĩta pohã; oñehundíramo ka'aguy, ogue avei ñande arandu ha ñande pohãkatu. Upévare tereré jey'u ha'e peteĩ ñembohovái mbarete agroindustria mba'evai rehe, omombaretéva ñande yvy rembiapokue soverania alimentaria rupive.

¿Mba'épa he'i tembikuaaty tereré ha ka'a rembiapo rehegua?

Ka'a (Ilex paraguariensis) oguereko hetaiterei polifenoles ha xantinas, omombarete hekove ñande apytu'ũ ha ombogue mba'e pochýva ñande retekue ryepýpe. Nature Food aranduka ohechauka ary 2023-pe mba'éichapa ka'avo hekopegua jepuru tembi'úpe omboguejy yvytu pochy (gases de efecto invernadero) oñembojojávo mymba ro'o jepuru ndive. Tereré ha'e peteĩ ygua 100% ka'avogui oúva, nombyaíriva mymbakuérape ha omombaretéva tesãi.

Oñembojoajúvo ka'a ha pohã ro'ysã, oñemombareteve pe mba'eporã. Menta'i oipytyvõ ñe'ã rasýpe ha omombytu'u tyepy pytu; kapi'i katĩ katu omopotĩ ñande ruguy rape ha ombogue cholesterol. Ndaha'éi mba'e oje'énteva tavy rupi, ha'e katu tembikuaaty ohesa'ỹijóva ha omoañetéva opaite aravo jave.

¿Mba'éichapa ikatu reñotỹ nde rogag̃uype pohã ñana?

Ndaha'éi tekotevẽva reguereko heta yvy reñotỹ hag̃ua pohã ñana. Kapi'i katĩ, menta'i, kokũ ha tarope ikatu oñeñotỹ yvyra mba'yru michĩvape (maceta), oikóva korapy michĩme térã ventána yképe. Kóicha reipytyvõta nde rogapýpe oĩ hag̃ua pohã potĩ ndoguerekóiva venéno kímiko, ha remombaretéta nde reko sãso tembi'u ha pohãme.

• Eipuru yvy porã oñembojehe'áva yvyra rogue ku'i ndive.
• Emoĩ hendápe oĩhápe kuarahy sa'i térã asaje kuarahy'ãme.
• Embohykue pyharevete térã ka'aru pytũ jave y potĩme.
• Eikytĩ rogue hekove jave ani hag̃ua rehapo'o ka'avo.
• Ani eipuru venéno térã mba'e kímiko pohã ñana rehe.

Oñeñotỹ jave pohã ñana ógape, oñeñangareko avei ñande yvy ape rehe ha oñemboguejy tembiapo vai oikóva ka'aguy kuéra rehe. Ko'ãichagua tembiapo michĩva ombojoaju tekove ha tekoha, ohechaukávo ñandéve mba'éichapa ikatu jaiko py'aguapýpe yvy amandaje ndive, jaipuru rupi ka'avo añónte ha ñamboyke rupi mymba jepuru.

¿Mba'érepa tereré ha'e tembi'u vegano omo'ãva ñande reko?

Tereré ha'e peteĩ mba'e 100% ka'avo rehegua: ndoguerekói kamby, vaka ro'o térã mba'eveichagua mymba ruguy. Ha'e tembiapo oúva yvy rogue ha yvyra hapógui, omombaretéva ñande retepy ndoikotevẽi rupi ojuka ambue tekove oikovéva ko yvy ape ári. FAO he'i ary 2023-pe tembi'u ka'avogui oúva ha'eha tape peteĩva ikatúva omboguejy yvy ñehundi ko yvy tuichakue javeve.

Jaipuru jave remedios yuyos para terere en guarani, ñamomba'eguasu ñande rapo teete ha jahechauka ndaha'eiha tekotevẽva jajuka mymba jaiko porã hag̃ua. Ka'avo ha'e pohã, tembi'u ha tekove. Yvy marangatu ome'ẽ ñandéve opa mba'e jaikotevẽva, ha ñande jarekóva'erã arandu jaipuru hag̃ua mborayhu ha jepytaso reheve.

• Nomyatĩri mymbakuérape hekove paha rehe.
• Oipuru sa'ive y ha yvy oñembojojávo vaka ñemongakuaa ndive.
• Omombarete chokokue michĩva ha yvypóra rembiapo teete.
• Oñangareko Gran Chaco ha Bosque Atlántico ka'aguy rehe.

Pohã ñana jepuru ha'e tembiapo guasu ombojoajúva arandu yma ha tembikuaaty pyahu. Jaipuru jave ñande tereré ko'ẽ ko'ẽre, ñamombarete ñande rete ha avei ñañangareko tekoháre, jahechaukávo mba'éichapa Avañe'ẽ ha Guarani rekove oguereko heta mbo'epy ko yvypóra kuérape g̃uarã.