የአትክልት አመጋገብ 5 አፈ ታሪኮች (እና እውነታው)

በኢትዮጵያ ውስጥ የ“አትክልት አመጋገብ” ወይም “የእጽዋት መነሻ አመጋገብ” ጽንሰ-ሀሳብ በተለያዩ አመለካከቶች ይስተናገዳል። ብዙዎች ይህ አመጋገብ የፕሮቲን እጥረት እንዳለበት፣ ለጤና ጎጂ እንደሆነ ወይም ከባህላችን ጋር እንደማይሄድ ያምናሉ። ሆኖም ግን፣ ሳይንሳዊ ምርምሮችና የዘመናት የኢትዮጵያ የጾም ባህል እንደሚያሳዩት፣ የአትክልት አመጋገብ ለጤናችን፣ ለአካባቢያችን እና ለሀገራችን የምግብ ዋስትና ከፍተኛ ጥቅም አለው። ይህ ጽሑፍ በኢትዮጵያ ዙሪያ ያሉ ተለምዷዊ አፈ-ታሪኮችን በመፈታተን፣ በሳይንስ ላይ የተመሰረቱ እውነታዎችን ያቀርባል።

አፈ-ታሪክ 1፡ የፕሮቲን እጥረት ያስከትላል

በኢትዮጵያ ባህላዊ ምግቦች ውስጥ የፕሮቲን ምንጭ የሆኑ ብዙ የአትክልት ምግቦች አሉ። ለምሳሌ ያህል፣ ሽሮ (ከኦቾሎኒ የሚሰራ)፣ ምስር ወጥ፣ አተር ወጥ እና ሌሎችም ጥራጥሬዎች ከፍተኛ የፕሮቲን ይዘት አላቸው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የጾም ጊዜያት፣ ይህም ዓመቱን በከፍተኛ ሁኔታ የሚዘልቅ ነው፣ በዋነኛነት በአትክልት ላይ የተመሰረቱ ምግቦችን ያካትታል። በዚሁ ጊዜያት ውስጥ የህዝቡ ጤና ከመጠበቅ ባለፈ፣ የፕሮቲን እጥረት የሚከሰትበት አጋጣሚ እጅግ የጠበበ ነው። የ2022 የፋትስ ዎርልድ (Fats World) ጥናት እንደሚያሳየው፣ በቂ የተለያዩ የአትክልት ምግቦችን መመገብ፣ የሰውነትን የፕሮቲን፣ የብረት እና የካልሲየም ፍላጎት ማሟላት ይችላል።

አፈ-ታሪክ 2፡ ለልብ ህመም ተጋላጭነትን ይጨምራል

የእንስሳት ተዋፅኦ ምርቶች፣ በተለይም ስጋና የወተት ተዋፅኦዎች፣ ከፍተኛ መጠን ያለው የሳቹሬትድ ፋት (saturated fat) እና ኮሌስትሮል ይዘዋል። እነዚህ ንጥረ ነገሮች የደም ሥሮችን በመዝጋት ለልብ ህመም ተጋላጭነትን ይጨምራሉ። በሌላ በኩል፣ አትክልቶች፣ ፍራፍሬዎችና ጥራጥሬዎች ፋይበር፣ አንቲኦክሲዳንቶች እና ጤናማ ስብ (healthy fats) የበለፀጉ ናቸው። እነዚህም የደም ግፊትን በመቆጣጠርና የኮሌስትሮል መጠንን በመቀነስ የልብ ጤናን ያሻሽላሉ። የ2023 የዓለም ጤና ድርጅት (WHO) ሪፖርት እንደሚያሳየው፣ በአትክልት ላይ ያተኮረ አመጋገብ በዓለም ዙሪያ የልብ ህመምን ለመከላከል ትልቅ ሚና ይጫወታል።

አፈ-ታሪክ 3፡ ለአካባቢ ተስማሚ አይደለም

የእንስሳት እርባታ ለዓለም አቀፍ የግሪንሃውስ ጋዝ ልቀት ትልቅ አስተዋፅኦ ያደርጋል። ከብቶች በሚለቁት ሚቴን ጋዝ፣ የከብት መኖ ለማምረት በሚደረገው የደን ጭፍጨፋ እና የውሃ አጠቃቀም ችግር ምክንያት፣ የእንስሳት ተዋፅኦ ምርት ለአካባቢ ከፍተኛ ጫና ያሳድራል። በሌላ በኩል፣ የአትክልት ምግቦችን ማምረት አነስተኛ የውሃና የመሬት ፍላጎት ያለው ሲሆን፣ የካርበን አሻራው (carbon footprint) እጅግ በጣም ዝቅተኛ ነው። የፓርቲሲፔተሪ ሪሰርች (Participatory Research) የተሰኘው ተቋም በ2021 ባወጣው ሪፖርት መሰረት፣ አንድ ኪሎ ግራም የበሬ ሥጋ ለማምረት ከሚፈጀው የውሃ መጠን ጋር ሲነጻጸር፣ አንድ ኪሎ ግራም ምስር ለማምረት የሚያስፈልገው የውሃ መጠን 10 እጥፍ ያነሰ ነው። ይህ በኢትዮጵያ ውስጥ እየተባባሰ ለሚሄደው ድርቅና የውሃ እጥረት ምላሽ ለመስጠት ወሳኝ ነው።

አፈ-ታሪክ 4፡ ከኢትዮጵያ ባህል ጋር አይሄድም

በኢትዮጵያ ውስጥ፣ በተለይም በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ የሃይማኖት ተከታዮች ዘንድ፣ በዓመት ከ180 ቀናት በላይ የሚፈጀው የጾም ወቅት የአትክልት አመጋገብን ያበረታታል። ይህ የረጅም ጊዜ የጾም ባህል እንደ ኢንጀራ፣ ሽሮ፣ የተለያዩ ወጦች (ምስር፣ አተር፣ አትክልት) እና ሌሎችም የአትክልት ተዋፅኦዎች በዕለታዊ ምግባችን ውስጥ እንዲካተቱ አድርጓል። እነዚህ ምግቦች ለዘመናት የኢትዮጵያውያን ጤንነት እንዲጠበቅና የሀገሪቱን የምግብ ባህል እንዲመሰርት አድርገዋል። ስለዚህ፣ የአትክልት አመጋገብን ማቀፍ የኢትዮጵያን ባህል መከተል እንጂ መፃረር አይደለም። ይልቁንም፣ የባህላችንን ጤናማ ገጽታዎች ማሳደግ ነው።

“የኢትዮጵያ የጾም ባህል የአትክልት አመጋገብን በተፈጥሮው ያቀፈ ነው።”

አፈ-ታሪክ 5፡ ውድ እና ለማግኘት አስቸጋሪ ነው

በኢትዮጵያ ውስጥ በብዛት የሚገኙት ጥራጥሬዎች (ምስር፣ አተር፣ ባቄላ)፣ እህሎች (ጤፍ፣ ስንዴ፣ በቆሎ) እና አትክልቶች (ሽንኩርት፣ ቲማቲም፣ ጎመን፣ ድንች) በአካባቢው ገበያዎች በቀላሉ የሚገኙና ተመጣጣኝ ዋጋ ያላቸው ናቸው። ከውጭ የሚገቡ፣ ከፍተኛ ዋጋ ያላቸውን የቬጋን ምርቶች ከመፈለግ ይልቅ፣ በየአካባቢው የሚገኙ የሀገር ውስጥ ምርቶችን መጠቀም የአትክልት አመጋገብን ተመጣጣኝና ተደራሽ ያደርገዋል። ይህም የአካባቢውን ገበሬዎች በመደገፍ የሀገር ውስጥ ኢኮኖሚንም ያግዛል። በተለይ የኢትዮጵያ የግብርና ምርቶች፣ እንደ ጤፍና የተለያዩ ጥራጥሬዎች፣ ለዚህ አመጋገብ ትልቅ መሰረት ሊሆኑ ይችላሉ።

1. የአትክልት አመጋገብ የፕሮቲን እጥረት እንደማያስከትል ተረጋግጧል።
2. ለልብ ጤና እና ለደም ግፊት መቆጣጠር ይረዳል።
3. ለአካባቢ ጥበቃ ከፍተኛ አስተዋፅኦ ያደርጋል።
4. የኢትዮጵያን የጾም ባህል እና የሀገር ውስጥ ምግቦችን ያቀፈ ነው።
5. በኢትዮጵያ ውስጥ ተመጣጣኝ እና በቀላሉ የሚገኝ ነው።

ማጠቃለያ

የአትክልት አመጋገብ ምንም አይነት አፈ-ታሪክ ቢኖረውም፣ በሳይንስ የተደገፈ፣ ለጤና ጠቃሚ፣ ለአካባቢ ጥበቃ አስተዋፅኦ ያለው እና ከኢትዮጵያ ባህል ጋር የሚሄድ ነው። በተለይ በሀገራችን እየተባባሰ ለሚሄደው የአየር ንብረት ለውጥና የውሃ እጥረት ምላሽ ለመስጠት፣ እንዲሁም የህዝባችንን ጤና ለማሻሻል ይህንኑ አመጋገብ ማቀፍ ወሳኝ እርምጃ ነው። የኢትዮጵያን የጾም ባህልን ማክበር እና ማሳደግ፣ እንዲሁም በአካባቢው የሚገኙ አትክልቶችና ጥራጥሬዎችን በአግባቡ መጠቀም፣ ወደ ዘላቂና ጤናማ የወደፊት ህይወት ለመጓዝ ያስችለናል።