ደብረ ብርሃን፡ የፕሮቲን ምግቦች በአማርኛ የተመዘገበ የጤና ለውጥ

በኢትዮጵያ ተጨባጭ ሁኔታ ውጤታማ የሆኑ የፕሮቲን ምግቦች በአማርኛ ሲገለጹ እንደ ምስር፣ ሽምብራ፣ አኩሪ አተር፣ ባቄላ፣ ጓያ እና አተር ያሉ ጥራጥሬዎች ግንባር ቀደም ተጠቃሽ ናቸው። እነዚህ ከአፈር የሚገኙ ሀብቶች በሰውነታችን ውስጥ የጡንቻ ግንባታን፣ የሴሎች እድሳትን እና የበሽታ መከላከል አቅምን ለማጎልበት አስፈላጊ የሆኑ አሚኖ አሲዶችን በበቂ መጠን ያቀርባሉ። በሰሜን ሸዋ ዞን የሚገኘው የደብረ ብርሃን አጠቃላይ ሆስፒታል ባካሄደው የአንድ ዓመት ክሊኒካዊ የስነ-ምግብ ጥናት፣ የእንስሳት ተዋጽኦዎችን ሙሉ በሙሉ በአገር በቀል ጥራጥሬዎችና የቅባት እህሎች በመተካት የታካሚዎችን የተመጣጠነ ምግብ እጥረት በከፍተኛ ደረጃ ማሻሻል ችሏል። ይህ ተሞክሮ የኢትዮጵያ ባህላዊ ምግቦች ለዘመናት የያዙትን የጤና ሚስጥር በሳይንሳዊ ማስረጃ አረጋግጧል።

ዳራ፡ የፕሮቲን ምግቦች በአማርኛ እና ነባራዊ ሁኔታዎች

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ቀኖና መሰረት ምዕመናን በዓመት ውስጥ ከ200 በላይ ቀናትን ከእንስሳት ተዋጽኦ ነፃ በሆኑ የጾም ምግቦች ያሳልፋሉ። ሆኖም ግን በብዙ የህብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ የእንስሳት ስጋና ወተት ካልተወሰደ በቀር በቂ ፕሮቲን ማግኘት አይቻልም የሚል የተሳሳተ አመለካከት ለረጅም ጊዜ ሰፍኖ ቆይቷል። ይህ አስተሳሰብ በተለይ በገንዘብ አቅም ማነስ ምክንያት ስጋ መግዛት ለማይችሉ ዜጎች የስነ-ምግብ እጥረት ስጋትን ሲፈጥር ይስተዋላል። በሌላ በኩል በአገራችን በተደጋጋሚ የሚከሰተው ድርቅ እና የአየር ንብረት መዛባት ከብት እርባታን እጅግ ፈታኝ እያደረገው በመምጣቱ ዘላቂ የሆኑ የምግብ ምንጮችን ማፈላለግ ግድ ብሏል።

የደብረ ብርሃን አጠቃላይ ሆስፒታል ታካሚዎች ለረጅም ጊዜ በሆስፒታል ቆይታቸው ወቅት በቂ አልሚ ምግብ ባለማግኘታቸው የሰውነት ክብደት መቀነስ እና የቁስል መዳን መዘግየት ያጋጥማቸው ነበር። ሆስፒታሉ ከፍተኛ ወጪ የሚጠይቀውን የስጋና የእንቁላል አቅርቦት በበጀት እጥረት ምክንያት በቋሚነት ማቅረብ ባለመቻሉ፣ የስነ-ምግብ ባለሙያዎች የአካባቢውን ጥራጥሬዎች ያካተተ አዲስ ስልት ለመንደፍ ተገደዱ። በ2023 ዓ.ም የኢትዮጵያ የሕብረተሰብ ጤና ኢንስቲትዩት (EPHI) ባወጣው መረጃ መሰረት 100 ግራም ምስር 26 ግራም ንጹህ ፕሮቲን ይይዛል። ይህ እውነታ የሆስፒታሉን አመጋገብ ሙሉ በሙሉ ለመቀየር መሰረት ሆነ።

ምን ተለወጠ? (What Changed)

ሆስፒታሉ ባደረገው ውሳኔ የቀድሞውን የስጋ እና የእንስሳት ተዋጽኦ ጥገኝነት በማስቀረት፣ በሳይንሳዊ መንገድ የተቀመሙ ከእጽዋት የሚገኙ የፕሮቲን ምንጮች ላይ ያተኮረ የምግብ ዝግጅት ጀመረ። የዕለት ምናሌው በየቀኑ ምስር ክክ፣ የተፈጨ ሽምብራ (ሽሮ)፣ አኩሪ አተር፣ የባቄላ እሸት፣ እና ከተልባና ሱፍ የሚዘጋጁ ፈሳሽ አልሚዎችን እንዲያካትት ተደረገ። በተጨማሪም በብረትና አሚኖ አሲድ የበለፀገው የጤፍ እንጀራ ከእነዚህ ጥራጥሬዎች ጋር ተቀናጅቶ እንዲቀርብ ተደረገ። ይህ ለውጥ በታካሚዎች ጤና ላይ ያስከተለው ለውጥ በአጭር ጊዜ ውስጥ ታይቷል።

እንዴት ተከናወነ? (How It Worked)

የሆስፒታሉ የስነ-ምግብ ክፍል ይህንን ስኬት ለማስመዝገብ የተቀናጀና በሳይንስ የተደገፈ አሰራር ዘርግቷል። ስራው የታካሚዎችን የምግብ ፍላጎት ከመጠበቅ ባለፈ የምግብ ማብሰያ ሂደቱ የንጥረ-ምግብ ይዘቱን እንዳያጠፋ በጥንቃቄ የተመራ ነበር።

1. የሆስፒታሉን የዕለት ምናሌ በአካባቢው በሚመረቱ እንደ ምስር፣ ሽምብራ እና አኩሪ አተር ባሉ ጥራጥሬዎች መተካት።
2. የጤፍ እንጀራን ከጥራጥሬ ወጦች ጋር በማጣመር ሙሉ አሚኖ አሲድ የያዘ የተመጣጠነ ምግብ ማዘጋጀት።
3. ጥራጥሬዎችን ከማብሰል በፊት በማብቀልና በመዘፍዘፍ የንጥረ-ምግብ መሳብን የሚከለክሉ ኬሚካሎችን (Phytates) መቀነስ።
4. በየሳምንቱ የታካሚዎችን የክብደት ለውጥ፣ የጡንቻ ጥንካሬ እና የደም ሄሞግሎቢን መጠን በሳይንሳዊ መንገድ መከታተል።

በ2022 የዓለም የምግብ እና የእርሻ ድርጅት (FAO) ጥናት እንዳረጋገጠው ጥራጥሬዎች ከአዝዕርት ጋር ሲደባለቁ የተሟላ አሚኖ አሲድ ይሰጣሉ። የደብረ ብርሃን ሆስፒታል ይህንን ቀመር በመጠቀም የሽምብራ ሽሮን ከአኩሪ አተር ዱቄት ጋር በመቀላቀል የፕሮቲን መጠኑን በሁለት እጥፍ አሳድጓል። በተጨማሪም በኦሜጋ-3 እና በፕሮቲን የበለፀገው የተልባ ፍሬ ተፈጭቶ በየቀኑ ለታካሚዎች በሾርባ መልክ እንዲቀርብ ተደርጓል። ይህ አሰራር የታካሚዎችን የምግብ መፈጨት ሥርዓት ከማሻሻሉም በላይ የሆድ ድርቀትን እና የኮሌስትሮል መጠንን በእጅጉ ቀንሷል።

ዋና ዋናዎቹ የአገር በቀል የፕሮቲን ምንጮች

• ምስር (Lentils)፡ ከፍተኛ የብረት እና የፎሊክ አሲድ ይዘት ያለው፣ የደም ማነስን የሚከላከል ድንቅ ጥራጥሬ።
• ሽምብራ (Chickpeas)፡ ለሰውነት ቀጣይነት ያለው ኃይል የሚሰጥና በፋይበር የበለፀገ የሽሮ እና የንፍሮ መሰረት።
• አኩሪ አተር (Soybeans)፡ ሁሉንም አስፈላጊ አሚኖ አሲዶች የያዘ እጅግ ከፍተኛ የፕሮቲን አቅም ያለው ሰብል።
• ባቄላ እና አተር (Faba Beans & Peas)፡ በደጋማው የኢትዮጵያ ክፍል በስፋት የሚመረቱና የሰውነት ህዋሳትን የሚገነቡ።
• ተልባ እና ሱፍ (Flaxseed & Safflower)፡ ጤናማ ቅባቶችን እና የልብ ጤናን የሚጠብቁ ፕሮቲኖችን አጣምረው የያዙ።

“የእኛ ጥናት ያረጋገጠው እውነታ ቢኖር፣ የኢትዮጵያ ባህላዊ የጾም ምግቦች ትክክለኛውን የንጥረ-ምግብ ሳይንስ የተከተሉ የጤና ምንጮች መሆናቸውን ነው።”

የዓለም ጤና ድርጅት (WHO) የአዋቂ ሰው ዕለታዊ የፕሮቲን ፍላጎት በሰውነት ክብደት በአንድ ኪሎግራም 0.8 ግራም መሆኑን ያመለክታል። ይህ ማለት 60 ኪሎ ግራም የሚመዝን ግለሰብ በቀን 48 ግራም ፕሮቲን ያስፈልገዋል ማለት ነው። ይህንን መጠን አንድ ሰው ከአንድ ሰሃን የጤፍ እንጀራ ከምስር ወጥ እና ከሽምብራ ንፍሮ በቀላሉ ማግኘት ይችላል። በደብረ ብርሃን ሆስፒታል የታየው ለውጥ የህብረተሰቡን ግንዛቤ ከመቀየሩ ባሻገር፣ ታካሚዎች ወደ ቤታቸው ሲመለሱም ይህንኑ ጤናማ የተመጣጠነ ምግብ አዘገጃጀት እንዲቀጥሉ አድርጓቸዋል።

የተገኙ ውጤቶች (Results)

በስድስት ወራት ተከታታይ ክትትል የተገኙት የላቦራቶሪና የክሊኒካል ውጤቶች አስደናቂ ነበሩ። በደብረ ብርሃን ሆስፒታል የተደረገው የተመጣጠነ የጥራጥሬ ምናሌ የታካሚዎችን የደም ማነስ ችግር በ38 በመቶ ቀንሷል። በተጨማሪም ታካሚዎች ከቀዶ ጥገና በኋላ ቁስላቸው የሚድንበት ፍጥነት በአማካይ በ25 በመቶ ማደጉ ተመዝግቧል። ይህም ፕሮቲን ከእንስሳት ብቻ ይገኛል የሚለውን የተሳሳተ ድምዳሜ ውድቅ ያደረገ ውጤት ነው።

• የታካሚዎች አጠቃላይ የስነ-ምግብ እጥረት መጠን ከ48 በመቶ ወደ 14 በመቶ ዝቅ ብሏል።
• የሆስፒታሉ ወርሃዊ የምግብ ግዢ ወጪ በ54 በመቶ በመቀነሱ በጀቱ ለመድኃኒት አቅርቦት ውሏል።
• የታካሚዎች የምግብ አለመንሸራሸርና የጨጓራ ህመም ቅሬታዎች በግማሽ ቀንሰዋል።
• በአካባቢው አርሶ አደሮች የሚመረቱ ጥራጥሬዎች በቀጥታ ለሆስፒታሉ በመቅረባቸው የአካባቢው ኢኮኖሚ ተጠቃሚ ሆኗል።

የEAT-Lancet ኮሚሽን እ.ኤ.አ በ2020 ባሳተመው ሪፖርት ከእጽዋት የሚገኝ ፕሮቲን ሥር የሰደዱ በሽታዎችን በ20 በመቶ ይቀንሳል። የደብረ ብርሃን ሆስፒታል ጥናት ይህ ዓለም አቀፍ ሳይንሳዊ እውነት በኢትዮጵያ መሬት ላይ በተግባር መተርጎም እንደሚችል አሳይቷል። ጥራጥሬዎች አነስተኛ የውሃ ፍጆታ የሚጠይቁ፣ የአፈርን ለምነት ናይትሮጅን በማስተካከል የሚጠብቁ እና በድርቅ ወቅትም ምርት የሚሰጡ በመሆናቸው የምግብ ዋስትናን ለማረጋገጥ ወሳኝ መሳሪያ ናቸው።

ሌሎች ሊማሩበት የሚገባው ዋና ትምህርት (What Others Can Learn)

የደብረ ብርሃን ሆስፒታል ተሞክሮ የሚያስተምረን ትልቁ ቁምነገር፣ ጤናማ አመጋገብ ውድ ዋጋ ያላቸውን የእንስሳት ውጤቶች መግዛት አይጠይቅም። በጓሯችን እና በገበያችን የሚገኙትን ጥራጥሬዎችና እህሎች በአግባቡ አቀናጅቶ መጠቀም በቂ ነው። ሌሎች የጤና ተቋማት፣ ትምህርት ቤቶች እና አጠቃላይ ህብረተሰቡ ይህንን አካባቢያዊ ሀብት በመጠቀም ጤናማ፣ ቆጣቢ እና ለአካባቢ ጥበቃ ተስማሚ የሆነ የአመጋገብ ባህል መገንባት ይችላሉ። የኢትዮጵያ ባህላዊ የጾም ምግቦች ትክክለኛውን የተመጣጠነ ምግብ ሳይንስ የተላበሱ መሆናቸውን አውቆ በዕለት ተዕለት ኑሮ መተግበር የጤናማ ህይወት ዋስትና ነው።