የስጋ ቅነሳ አፈ-ታሪኮች (እና የሳይንስ እውነታዎች)

ስጋን መቀነስ ወይም ሙሉ በሙሉ መተው ለጤና፣ ለኪስ ቦርሳ እና ለአካባቢ ጠቃሚ እንደሆነ ብዙዎች ያውቃሉ። አሁንም ድረስ ግን ስለ ስጋ ቅነሳ ወይም ቪጋኒዝም (ሙሉ በሙሉ የእንስሳት ተዋፅኦን መተው) ብዙ አፈ-ታሪኮች አሉ፤ በተለይም በኢትዮጵያ ውስጥ፣ የእንስሳት ተዋፅኦ በባህላችንና በምግባችን ውስጥ የነበረው ሚና ከፍተኛ ነው። እውነትም የፕሮቲን እጥረት ይደርስብናል? የልብ ህመም ይጨምራል? ለውሃ እጥረት አስተዋፅኦ እናደርጋለን? በዚህ ጽሁፍ ውስጥ ስለ ስጋ ቅነሳ የሚነገሩ አምስት ዋና ዋና አፈ-ታሪኮችን እና የሳይንስ እውነታዎችን እንቃኛለን።

አፈ-ታሪክ 1፦ ስጋን ከቀነሱ የፕሮቲን እጥረት ይደርስብዎታል

በኢትዮጵያ ባህላዊ ምግቦች ውስጥ ከፍተኛ የፕሮቲን ምንጭ የሆኑ እንደ ሽንብራ (ሺሮ)፣ ምስር፣ ባቄላ፣ አተር እና ሌሎችም ጥራጥሬዎች ይገኙበታል። እነዚህ ምግቦች በተለይ በጾም ወቅት በብዛት የሚመገቡ ሲሆን፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን የጾም አጽዋማት ከግማሽ ዓመት በላይ የሚዘልቁ በመሆናቸው፣ ህዝበ ክርስቲያኑ በየጊዜው እነዚህን የእጽዋት ተዋፅኦዎች ይመገባል። ይህም የሚያሳየው የእጽዋት ተዋፅኦዎች ብቻውን በቂ ፕሮቲን፣ ብረት እና ሌሎች አስፈላጊ ንጥረ ነገሮችን ሊሰጥ እንደሚችል ነው። ለምሳሌ፣ 100 ግራም የደረቀ ምስር በአማካይ 24 ግራም ፕሮቲን ይይዛል። ይህ ደግሞ ከ100 ግራም የበሬ ስጋ (26 ግራም) ጋር እኩል ነው።

አፈ-ታሪክ 2፦ የስጋ ቅነሳ የልብ ህመምን ይጨምራል

የዓለም ጤና ድርጅት (WHO) ቀይ ስጋን (እንደ በሬ እና በግ) እና በተለይም የተቀነባበረ ስጋን (እንደ ቋሊማ) የካንሰር አደጋን ከፍ እንደሚያደርጉ አስታውቋል። በተቃራኒው፣ በቅርቡ የተደረጉ ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ የእጽዋት ተዋፅኦ ላይ ያተኮረ አመጋገብ የደም ግፊትን, የኮሌስትሮል መጠንን እና የልብ ህመም ተጋላጭነትን ይቀንሳል። ለምሳሌ፣ የ2023 ዓ.ም. የThe Lancet ጥናት እንዳረጋገጠው፣ የእጽዋት ተዋፅኦ ላይ ያተኮረ አመጋገብ የልብ ህመም ተጋላጭነትን በ30% ቀንሷል። የኢትዮጵያ ባህላዊ ምግቦች፣ በተለይም የጾም ምግቦች፣ በጤናማ ስብ እና ፋይበር የበለፀጉ በመሆናቸው የልብ ጤናን ያበረታታሉ።

አፈ-ታሪክ 3፦ የእንስሳት ተዋፅኦ ምርቶች ለአካባቢ ተስማሚ ናቸው

በኢትዮጵያ ውስጥ የውሃ እጥረት እና ድርቅ የተለመደ ችግር ነው። የከብት እርባታ ከፍተኛ መጠን ያለው ውሃ ይፈልጋል፤ ለምሳሌ አንድ ኪሎ ግራም የበሬ ስጋ ለማምረት በአማካይ 15,000 ሊትር ውሃ እንደሚያስፈልግ ይገመታል። ይህ ደግሞ ከእጽዋት ተዋፅኦ ምርቶች ጋር ሲነፃፀር እጅግ ይበልጣል። ከብቶች ከፍተኛ መጠን ያለው ሚቴን ጋዝ ያመነጫሉ፤ ይህም ከካርቦን ዳይኦክሳይድ በ25 እጥፍ ይበልጥ አደገኛ የግሪንሃውስ ጋዝ ነው። የግብርና ሚኒስቴር እንደገለጸው፣ የከብት እርባታ የኢትዮጵያ የግሪንሃውስ ጋዝ ልቀት ትልቁ ምንጭ ነው። የሰብል ምርትን ማሳደግ እና የእጽዋት ተዋፅኦ ላይ ማተኮር የውሃ እና የመሬት አጠቃቀምን በእጅጉ ይቀንሳል።

አፈ-ታሪክ 4፦ የኢትዮጵያ ምግብ ባህልን ይፃረራል

የኢትዮጵያ ምግብ ባህል እጅግ የበለፀገ እና የተለያዩ አይነት የእጽዋት ተዋፅኦዎችን ያካተተ ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን የጾም ጊዜያት፣ ለረጅም ጊዜያት የዘለቁ በመሆናቸው፣ ህዝበ ክርስቲያኑ የተለያዩ አይነት ጥራጥሬዎችን፣ አትክልቶችን እና ጥራጥሬዎችን ተጠቅመው የሚሰሩ ጣፋጭ ምግቦችን አፍርቷል። ከእነዚህም መካከል ሺሮ፣ ምስር ወጥ፣ አተር ወጥ፣ ጎመን፣ ቃሪያ፣ ዶሮ ወጥ (በአትክልት) እና ሌሎችም ይገኙበታል። እነዚህ ምግቦች ጤናማ፣ ጣዕም ያላቸው እና ለማዘጋጀት ቀላል ናቸው። የግብዣ እና የክብር ምልክት የሆኑት የእንስሳት ምግቦች ቢኖሩም፣ የእጽዋት ተዋፅኦዎችም እንዲሁ በክብር ሊቀርቡ ይችላሉ።

“የኢትዮጵያ የጾም ምግቦች ስጋ ባይኖርም እንኳን ደማቅ እና ገንቢ ምግቦች መሆናቸውን ያሳያሉ።”

• የተለያዩ ጥራጥሬዎችን (ምስር፣ ባቄላ፣ አተር፣ ሽንብራ)
• የአትክልት ምግቦችን (ጎመን፣ ድንች፣ ካሮት)
• የእህል ውጤቶችን (እንጀራ፣ ቆሎ)
• ቅመማ ቅመሞችን (ሽንኩርት፣ ነጭ ሽንኩርት፣ በርበሬ)

አፈ-ታሪክ 5፦ የስጋ ቅነሳ ኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች የሉትም

በአለም አቀፍ ደረጃ፣ የጤና እንክብካቤ ወጪዎች ከፍ እያሉ ነው። በስጋ ላይ ያተኮረ አመጋገብ የልብ ህመም፣ የስኳር በሽታ እና አንዳንድ የካንሰር አይነቶችን የመጋለጥ እድልን ይጨምራል፤ ይህም በህክምና ላይ ከፍተኛ ወጪ ያስከትላል። የጤና ጥበቃ ሚኒስቴር እንደዘገበው፣ በኢትዮጵያ ውስጥ ከሚታዩት ዋና ዋና በሽታዎች መካከል የልብ ህመም እና የስኳር በሽታ ቁጥር እያደገ ነው። የስጋ ፍጆታን በመቀነስ፣ እነዚህን በሽታዎች መከላከል ይቻላል፤ ይህም በሀገር ደረጃ የህክምና ወጪን በእጅጉ ይቀንሳል። በተጨማሪም፣ የእጽዋት ተዋፅኦ ምርት ለማምረት የሚያስፈልገው መሬት እና ውሃ ከእንስሳት ተዋፅኦ ምርት ያነሰ በመሆኑ፣ ሀብትን በተሻለ ሁኔታ መጠቀም ይቻላል። ይህም ለምግብ ዋስትና እና ለግብርና ዘላቂነት አስተዋፅኦ ያደርጋል።

የስጋ ቅነሳ: ለወደፊት የዘላቂነት እርምጃ

ስጋን መቀነስ ወይም መተው በብዙ አፈ-ታሪኮች የተከበበ ቢሆንም፣ የሳይንስ እውነታዎች ግን በግልጽ የሚያሳዩት ጥቅሞቹን ነው። ከፕሮቲን እጥረት ይልቅ የልብ ጤና መሻሻል፣ የአካባቢ ጥበቃ እና ኢኮኖሚያዊ ተጠቃሚነት ይጠበቃል። በተለይም በኢትዮጵያ ውስጥ፣ የውሃ እጥረት እና የአየር ንብረት ለውጥን ስንጋፈጥ፣ የእጽዋት ተዋፅኦ ላይ ያተኮረ አመጋገብ ለዘላቂነታችን ትልቅ እርምጃ ነው። የኢትዮጵያ ባህላዊ ምግቦች፣ በተለይም የጾም ምግቦች፣ ለዚህ ለውጥ ጥሩ መሰረት ይሰጣሉ።

1. ስጋን መቀነስ የፕሮቲን እጥረት አያመጣም፤ ጥራጥሬዎችና ቅጠላ ቅመሞች በቂ ፕሮቲን ይሰጣሉ።
2. የስጋ ፍጆታን መቀነስ የልብ ህመም እና አንዳንድ የካንሰር አይነቶችን የመጋለጥ እድልን ይቀንሳል።
3. የእንስሳት ተዋፅኦ ምርቶች ከፍተኛ የውሃ እና የመሬት ሀብት ይጠቀማሉ።
4. በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ጾም ወቅት የሚመገቡት ምግቦች ለስጋ ቅነሳ ጥሩ ምሳሌ ናቸው።
5. የስጋ ቅነሳ የአየር ንብረት ለውጥን ለመከላከል ይረዳል፤ የካርቦን ልቀት ይቀንሳል።
6. የስጋ ፍጆታን መቀነስ የህክምና ወጪን በመቀነስ ለግለሰቦች እና ለአገር ኢኮኖሚ ጠቃሚ ነው።