ቪጋን ማለት ምን ማለት ነው?

ቪጋን ማለት ምን ማለት ነው ለሚለው ጥያቄ አጭርና ግልጽ መልስ፡ እንስሳትን ለምግብ፣ ለአልባሳት፣ ወይም ለማንኛውም ሌላ ጥቅም ከመበዝበዝ እና ከማሰቃየት ሙሉ በሙሉ ነፃ የሆነ የህይወት ዘይቤ መከተል ነው። በአመጋገብ ረገድ ስጋ፣ ወተት፣ አይብ፣ ቅቤ፣ እንቁላል፣ ዓሳ እና ማር ጨምሮ ማንኛውንም የእንስሳት ተዋጽኦ አለመመገብን ያመለክታል።

በኢትዮጵያ ባህል ውስጥ ይህ ጽንሰ-ሀሳብ እንግዳ አይደለም። በዓመት ውስጥ ከሁለት መቶ ቀናት በላይ በሚቆዩት የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ የጾም ወቅቶች የምንመገበው የበያይነቱ ምግብ በተፈጥሮው ከእንስሳት ስጋና ቅቤ የጸዳ ነው። ይሁን እንጂ ቪጋን መሆን ከወቅታዊ ሃይማኖታዊ ጾም ባሻገር ጥልቅ የሆነ የስነ-ምግባር፣ የአካባቢ ጥበቃ እና የጤና መርሆችን ያቀፈ ዘላቂ የአኗኗር መንገድ ነው።

ቪጋን ማለት ምን ማለት ነው ከኢትዮጵያ የጾም ምግብ አንጻር?

ቪጋን ማለት ምን ማለት ነው ብለን ስንጠይቅ፣ በኢትዮጵያ ማዕድ ላይ የሚገኘውን የየዕለት ተሞክሮ ማስታወስ ቀላሉ መንገድ ነው። በሀገራችን የጾም ምግብ ተብለው የሚታወቁት እንደ ሽሮ፣ የምስር ወጥ፣ የአተር ክክ፣ ጥቁር አሊቻ፣ የድንችና ካሮት ወጥ፣ እንዲሁም የጎመን ክትፎ ሙሉ በሙሉ ከእጽዋት የሚዘጋጁ ምርጥ የቪጋን ምግቦች ናቸው። የጤፍ እንጀራችንም በተፈጥሮው ከግሉተን ነፃ የሆነ እና በብረት ማዕድን የበለጸገ ድንቅ የቪጋን መሰረት ነው።

ልዩነቱ የሚጀምረው በዓላማ እና በወሰን ላይ ነው። የኢትዮጵያ ጾም በእምነት ትውፊት ላይ የተመሰረተ፣ የተወሰኑ የወቅት ገደቦች ያሉት እና ሰውነትን ለእግዚአብሔር የማስገዛት መንፈሳዊ ተግባር ነው። ቪጋን ግን ዓመቱን በሙሉ የሚዘልቅ፣ እንስሳት እንዳይሰቃዩ እና እንዳይገደሉ መብታቸውን የማክበር፣ እንዲሁም የአካባቢን ስነ-ምህዳር የመጠበቅ አለማቀፋዊ የሞራል ውሳኔ ነው።

ቪጋን እና የኢትዮጵያ የጾም ምግብ በምን እና በምን ይለያያሉ?

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ጾም እና በቪጋን አመጋገብ መካከል በርካታ መመሳሰሎች ቢኖሩም፣ ግልጽ የሆኑ ልዩነቶች አሉ። በጾም ወቅት ብዙ ሰዎች ዓሳ ይመገባሉ፤ ምክንያቱም በባህሉ ውስጥ ዓሳ እንደ ደም-አልባ ፍጥረት ስለሚቆጠር በጾም ቀናት ይፈቀዳል። በቪጋን መርህ ግን ዓሳ ህመም እና ጭንቀት የሚሰማው ህያው ፍጥረት በመሆኑ በምንም መልኩ አይበላም።

ሁለተኛው ትልቅ ልዩነት ማር ነው። በኢትዮጵያ ማር የተከበረ የተፈጥሮ ጣፋጭ ምግብ ተደርጎ በጾምም ሆነ በፈሰስ ይበላል። ለቪጋን ግን ማር የንቦች የድካም ውጤትና ለራሳቸው ህልውና የሚያከማቹት ምግብ ስለሆነ፣ ሰብዓዊ ፍጆታ ማድረጉ እንደ ብዝበዛ ይቆጠራል። በተጨማሪም ቪጋንነት ምግብን ብቻ ሳይሆን የእንስሳት ቆዳ (ጫማ፣ ጃኬት፣ ቀበቶ)፣ ሱፍ እና የእንስሳት ስብ ያለባቸውን ሳሙናዎች አለመጠቀምን ያካትታል።

• የዓሳ አጠቃቀም፡ በጾም ወቅት የተለመደ ሲሆን፣ በቪጋን ፍልስፍና ግን በጥብቅ የተከለከለ ነው።
• የማር አጠቃቀም፡ በኢትዮጵያ ጾም ይፈቀዳል፤ በቪጋን ዘይቤ ግን እንደ እንስሳት ተዋጽኦ ይታያል።
• የቆይታ ጊዜ፡ ጾም በወቅቶች (እንደ አብይ ጾም፣ የፍልሰታ ጾም) የተገደበ ሲሆን፣ ቪጋንነት የዕድሜ ልክ አኗኗር ነው።
• የቁሳቁስ አጠቃቀም፡ ቪጋን ቆዳ፣ ሱፍ፣ ሐር እና በእንስሳት የተሞከሩ መዋቢያዎችን ሙሉ በሙሉ ያገላል።
• ዋናው መነሻ፡ ጾም መንፈሳዊ ተጋድሎ ሲሆን፣ ቪጋንነት የእንስሳት መብት፣ የአየር ንብረት እና የጤና ግንዛቤ ነው።

“ኢትዮጵያዊያን ለዘመናት ያዳበሩት የበለጸገ የጾም ምግብ ባህል፣ ዛሬ ዓለም ለሚፈልገው ሰብዓዊና ዘላቂ የቪጋን ህይወት ዝግጁ የሆነ ታላቅ ሀብት ነው።”

የቪጋን አመጋገብ ለጤና ምን ጠቀሜታ አለው?

እንደ የዓለም ጤና ድርጅት (WHO) እና የአሜሪካ የአመጋገብ እና ዲያቴቲክስ አካዳሚ ያሉ ተቋማት ባረጋገጡት መሰረት፣ በአግባቡ የታቀደ ከእጽዋት ብቻ የተገነባ አመጋገብ በሁሉም የዕድሜ ክልሎች ጤናማና የተሟላ ነው። የልብ ህመም፣ ዓይነት 2 የስኳር በሽታ፣ የደም ግፊት እና የተወሰኑ የካንሰር አይነቶችን የመያዝ ዕድልን በእጅጉ ይቀንሳል።

በ2019 የታተመው የEAT-Lancet ኮሚሽን አለም አቀፍ ጥናት እንደሚያስረዳው፣ የእንስሳት ስጋ ፍጆታን መቀነስ እና እንደ ባቄላ፣ አተር፣ ምስር፣ አትክልት እና ፍራፍሬ ያሉትን ምግቦች ማብዛት የሰዎችን ዕድሜ ከማራዘም ባሻገር ሥር የሰደዱ በሽታዎችን ይከላከላል። በሀገራችን በበዓላት ወቅት የሚከሰተውን የኮሌስትሮል እና የምግብ መፈጨት መታወክ ችግር የቪጋን አመጋገብ ያስቀራል።

ቪጋን መሆን ከአየር ንብረት ለውጥ እና ከድርቅ ጋር ምን ያገናኘዋል?

የተባበሩት መንግስታት የምግብ እና የእርሻ ድርጅት (FAO) እንደሚያስረዳው፣ የእንስሳት እርባታ ዘርፍ ከዓለም አቀፉ የግሪንሃውስ ጋዝ ልቀት ውስጥ ከፍተኛውን ድርሻ ይይዛል። በኢትዮጵያ በተለይም በቦረና፣ በሶማሌ እና በአፋር ክልሎች ተደጋጋሚ ድርቅ በሚከሰትበት ጊዜ እንስሳትን ለማቆየት የሚጠይቀው የውሃ እና የግጦሽ ሳር እጥረት አርብቶ አደሩን ለከፋ ችግር ይዳርጋል።

በ2023 የወጣ የIPCC ሪፖርት እንደሚያሳየው፣ በቀጥታ የእጽዋት ምግቦችን ማምረት አነስተኛ ውሃና መሬት የሚጠይቅ በመሆኑ የምግብ ዋስትናን ለማረጋገጥ ወሳኝ ነው። ለከብቶች መኖ የሚውለውን እህል በቀጥታ ለሰው ፍጆታ ማዋል በድርቅ ወቅት የሚከሰተውን የምግብ እጥረት ለመቀነስ ይረዳል።

የኢትዮጵያ ቪጋን አመጋገብ የተሟላ ፕሮቲን ማቅረብ ይችላል?

ብዙ ሰዎች ስጋ ካልበሉ ፕሮቲን አያገኙም ብለው ያስባሉ። ይሁን እንጂ የኢትዮጵያ ባህላዊ ጥራጥሬዎች እጅግ ከፍተኛ የፕሮቲን ምንጭ ናቸው። ሽሮ የሚዘጋጅበት የባቄላ ወይም የአተር ዱቄት በፕሮቲን የበለጸገ ነው። ምስር፣ ጓያ፣ አኩሪ አተር እና ጤፍ ተቀናጅተው ሲበሉ ለሰውነት የሚያስፈልጉትን አሚኖ አሲዶች ሙሉ በሙሉ ያሟላሉ።

እንጀራ ከሽሮ እና ከምስር ጋር ሲበላ የተሟላ ፕሮቲን (Complete Protein) ይፈጥራል። ጤፍ ከፍተኛ መጠን ያለው ብረት፣ ካልሲየም እና ውስብስብ ካርቦሃይድሬት የያዘ በመሆኑ ለስፖርተኞች እና ለጉልበት ሰራተኞች ጭምር በቂ ጉልበት ይሰጣል።

ቪጋን መሆን በኢትዮጵያ ውድ ነው ወይስ ርካሽ?

በምዕራባውያን ሀገራት ቪጋን መሆን ልዩ የተዘጋጁ የታሸጉ ምግቦችን መግዛትን ሊጠይቅ ስለሚችል ውድ ሊሆን ይችላል። በኢትዮጵያ ግን ሁኔታው ፍጹም ተቃራኒ ነው። ስጋ፣ ቅቤ፣ እንቁላል እና አይብ በገበያ ላይ እጅግ ውድ የሆኑ የምግብ እቃዎች ናቸው። በሌላ በኩል እንደ ጎመን፣ ድንች፣ ምስር፣ ሽሮ እና ቲማቲም ያሉ የጓሮ አትክልቶችና ጥራጥሬዎች በአንጻራዊነት በተመጣጣኝ ዋጋ ይገኛሉ።

የሀገር ውስጥ ምርቶችን በመጠቀም ቪጋን መሆን የቤተሰብን ወጪ በእጅጉ ይቀንሳል። የበዓል ሰሞን ሲደርስ የሚከሰተውን የስጋ እና የቅቤ የዋጋ ንረት በመሸሽ፣ ገንዘብን ለመቆጠብ እና ጤናማ ህይወት ለመምራት የጾም ምግቦችን ዓመቱን ሙሉ መመገብ ተግባራዊና ብልህ ውሳኔ ነው።

• የገንዘብ ቁጠባ፡ ስጋ እና ቅቤን አለመግዛት የወርሃዊ የምግብ ወጪን እስከ 40 በመቶ ይቀንሳል።
• ቀላል ዝግጅት፡ አብዛኞቹ የኢትዮጵያ የጾም ምግቦች በቀላሉ የሚዘጋጁ እና ለረጅም ጊዜ የሚቀመጡ ናቸው።
• የአካባቢ ገበያ ድጋፍ፡ ጥራጥሬና አትክልቶችን ከአካባቢ አርሶ አደሮች መግዛት የሀገር ውስጥ ኢኮኖሚን ያጠናክራል።
• የምግብ ንጽህና፡ በእንስሳት ስጋና ወተት አማካኝነት የሚተላለፉ ተውሳኮችን እና በሽታዎችን ያስወግዳል።

ወደ ቪጋን አኗኗር እንዴት በቀላሉ መሸጋገር ይቻላል?

ወደ ቪጋንነት መሸጋገር ለአንድ ኢትዮጵያዊ አዲስ ነገር መጀመር ሳይሆን፣ ቀድሞውንም በደንብ የሚያውቀውን የጾም ባህል ማስፋት ነው። የመጀመሪያው እርምጃ በሳምንት ውስጥ የስጋ ቀናትን መቀነስ እና የጾም ቀናትን ቁጥር ማሳደግ ሊሆን ይችላል። ለምሳሌ በዓለም አቀፍ ደረጃ 'Meatless Monday' እንደሚባለው፣ በሳምንት ሁለት ወይም ሶስት ተጨማሪ ቀናትን ከስጋ ነፃ ማድረግ ይቻላል።

ቀጥሎም በጾም ምግብ ዝግጅት ላይ የተወሰኑ ማሻሻያዎችን ማድረግ ይጠቅማል። ኑግ፣ ተልባ እና የሱፍ ፍሬዎችን ለወጥ ማጣፈጫነት መጠቀም፣ የሰላጣ አይነቶችን ማብዛት፣ እና በምግብ ውስጥ የለውዝ እና የዘይት እህሎችን ማካተት የተመጣጠነ ንጥረ ነገር እንዲኖር ያደርጋል። ቀስ በቀስ ዓሳን እና ማርን በመተው ወደ ሙሉ ቪጋንነት መሸጋገር ቀላል ይሆናል።