ቪጋን ማለት ምን ማለት ነው? የ2024 የአመጋገብ አዝማሚያዎች

በአሁኑ ወቅት በኢትዮጵያ ከተሞች እየተስፋፋ የመጣው ቪጋን ማለት ምን ማለት ነው የሚለው ጥያቄ፣ ከምግብ ምርጫ ያለፈ ሰፊ ትርጉም ያለው የአኗኗር ዘይቤን ያመለክታል። ቪጋንነት ማለት ከእንስሳት የሚገኙ ማንኛውንም አይነት ምርቶች ማለትም ስጋ፣ ወተት፣ እንቁላል፣ ማር እንዲሁም ከእንስሳት ተዋጽኦ የሚሰሩ ሌሎች ምግቦችን ከአመጋገብ ስርዓት ሙሉ በሙሉ ማግለል ነው። ይህ ልምድ ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን የጾም ስርዓት ጋር በምግብ አይነቶች መመሳሰል ቢኖረውም፣ ቪጋንነት በሃይማኖታዊ በዓላት ወይም በጾም ወቅቶች ብቻ የሚወሰን ሳይሆን፣ ዓመቱን ሙሉ በዘላቂነት የሚከተሉት የአኗኗር ዘይቤ መሆኑ በግልጽ ይለየዋል። በዓለም አቀፍ ደረጃ የቪጋን አኗኗርን የሚከተሉ ሰዎች ቁጥር እየጨመረ የመጣው፣ ይህ አካሄድ በጤና እና በስነ-ምህዳር ላይ የሚያመጣውን አወንታዊ ተፅእኖ በመረዳታቸው ነው። ለምሳሌ፣ የዓለም ጤና ድርጅት (WHO) እንደሚያሳየው በምግብ ምርጫ ላይ የሚደረጉ ለውጦች ሥር የሰደዱ የጤና ችግሮችን ለመከላከል ትልቅ ሚና ይጫወታሉ። በዕለት ተዕለት ህይወታችን የምንመገበውን ምግብ በመምረጥ የምንወስደው ይህ እርምጃ፣ ከግለሰብ ጤና ባለፈ ለፕላኔታችን ዘላቂነት የምናበረክተው አስተዋጽኦ ነው።

ቪጋንነት ከምግብ ባሻገር ለእንስሳት ደህንነት እና ለአካባቢ ጥበቃ ባለው ቁርጠኝነት ይታወቃል። አንድ ቪጋን በዕለት ተዕለት ህይወቱ ከእንስሳት የተገኙ ቆዳዎችን፣ ሱፍን ወይም በእንስሳት ላይ የተፈተኑ የውበት መጠበቂያ ምርቶችን ከመጠቀም ይቆጠባል። በኢትዮጵያ ባህላዊ ምግቦች ውስጥ እንደ ሽሮ፣ ክክ፣ ምስር እና ጎመን ያሉ እጽዋት ላይ የተመሰረቱ ምግቦች ስር የሰደዱ በመሆናቸው፣ ለብዙዎቻችን ወደ ቪጋንነት መሸጋገር ብዙም እንግዳ አይደለም። ይሁን እንጂ ቪጋንነት እነዚህን የተለመዱ ምግቦች በዘላቂነት እና በንቃተ ህሊና የመመገብ፣ እንዲሁም ከእንስሳት ብዝበዛ የጸዳ ምርቶችን የመምረጥ ጥልቅ የሞራል እና የአካባቢ ጥበቃ ውሳኔ ነው። ይህ አካሄድ በየቀኑ በምንገዛቸው ልብሶች፣ የምንጠቀምባቸው የቆዳ ቦርሳዎች ወይም የጫማ ምርጫዎች ላይ ሳይቀር ጥንቃቄ ማድረግን ይጠይቃል። በእንስሳት ላይ የሚደረጉ ሙከራዎችን የሚቃወሙ ምርቶችን መምረጥ፣ የቪጋንነትን ስነ-ምግባራዊ ገጽታ ያጠናክረዋል። የዛሬው ቪጋንነት በገበያ ላይ የሚገኙ አማራጭ ምርቶችን በጥንቃቄ መለየት እና ለእንስሳት መብት መቆምን ያካትታል። ይህ የአኗኗር ዘይቤ በኢትዮጵያ ውስጥም እያደገ ሲመጣ፣ የሸማቾች ፍላጎት ከእንስሳት ምርት ወደ ተክሎች ላይ የተመሰረቱ ምርቶች እንዲሸጋገሩ በማድረግ ለኢኮኖሚው አዲስ አቅጣጫ እየሰጠ ይገኛል።

ምን ተፈጠረ?

በ2024 ዓ.ም የወጡ ዓለም አቀፍ መረጃዎች እንደሚያሳዩት፣ የእጽዋት ላይ የተመሰረተ አመጋገብ ተቀባይነት በዓለም ዙሪያ በፍጥነት እያደገ ነው። የFAO (የተባበሩት መንግስታት የምግብ እና እርሻ ድርጅት) በቅርቡ ይፋ ያደረገው መረጃ እንደሚያመለክተው፣ የእንስሳት እርባታ በዓለም አቀፍ ደረጃ ከፍተኛ የሆነ የውሃ ፍጆታ የሚጠይቅ እና የመሬት መራቆት እያስከተለ ያለ ዘርፍ ነው። በኢትዮጵያ አውድ ውስጥ እንደ ሽሮ፣ ምስር፣ አተር እና ቦሎቄ ያሉ የፕሮቲን ምንጮች ለረጅም ጊዜ በቤተሰቦቻችን ማዕድ ላይ የቆዩ ቢሆንም፣ አሁን በዘመናዊ የጤና ሳይንስ ማዕቀፍ እየተደገፉና እንደ ዘላቂ የአመጋገብ አማራጭ እየተወሰዱ ይገኛሉ። እንደ IPCC (የአየር ንብረት ለውጥ መንግስታት ተቋማት ፓናል) ሪፖርቶች፣ የእንስሳት ተዋጽኦን መቀነስ የግሪንሀውስ ጋዝ ልቀትን ለመቀነስ ከሚረዱ ዋና ዋና ስልቶች አንዱ ነው። ስለዚህ፣ በየቀኑ በቤታችን የምናዘጋጃቸው እንደ ምስር ወጥ ወይም ክክ ያሉ ምግቦች፣ የካርቦን አሻራችንን በመቀነስ ለምድር የአየር ንብረት ጥበቃ የምናደርገው አስተዋጽኦ ናቸው። ይህ ሳይንሳዊ እውነታ፣ ከጥንታዊ የኢትዮጵያ የምግብ ባህል ጋር ተዳምሮ፣ ቪጋንነትን ለዘመናችን እጅግ አስፈላጊ የአኗኗር ዘይቤ ያደርገዋል። ጤናማ አመጋገብን ከመከተል ባለፈ፣ የሀገራችንን የተፈጥሮ ሀብት በመንከባከብ ረገድ እያንዳንዱ ሰው የራሱ ድርሻ አለው።

የአመጋገብ ልምዶቻችንን ወደ እጽዋት ላይ ማዘንበል ለግለሰብ ጤና እና ለፕላኔቷ ደህንነት ያለው ፋይዳ ከፍተኛ ነው። ቪጋን ማለት ምን ማለት ነው ለሚለው ጥያቄ በዋናነት የሚሰጠው ምላሽ፣ ከእንስሳት ተዋጽኦዎች ሙሉ በሙሉ በመታቀብ በእጽዋት ላይ ብቻ የተመሰረተ አመጋገብን እና አኗኗርን መከተል ማለት ነው። የዓለም ጤና ድርጅት (WHO) እንደሚያሳየው፣ አትክልት፣ ፍራፍሬ፣ ጥራጥሬ እና ለውዝ በብዛት መመገብ በሰውነት ላይ ሊከሰቱ የሚችሉ ሥር የሰደዱ የጤና እክሎችን ለመከላከል ይረዳል። በኢትዮጵያ ገበያ በቀላሉ የሚገኙ እንደ ጉልት፣ ኑግ እና ተልባ ያሉ የሀገር በቀል እጽዋት፣ ለሰውነታችን አስፈላጊ የሆኑ ንጥረ ነገሮችን እና ኦሜጋ-3 ፋቲ አሲዶችን በበቂ ሁኔታ የሚያቀርቡ ናቸው። እነዚህን የተፈጥሮ ስጦታዎች በዕለት ተዕለት አመጋገባችን ውስጥ በማካተት፣ በዘመናዊው ዓለም እየተስፋፋ የመጣውን የቪጋንነት የአኗኗር ዘይቤ በጥራት መከተል ይቻላል። ይህ ልምምድ በስጋ እና በወተት ተዋጽኦዎች ላይ ከመደገፍ ይልቅ፣ በየቀኑ በቤታችን የምናዘጋጃቸው እንደ ክክ፣ ምስር እና አተር ያሉ ምግቦች ከፍተኛ የፕሮቲን ምንጭ መሆናቸውን በመረዳት፣ ጤናማ እና ሚዛናዊ የሆነ የቪጋን የአመጋገብ ስርዓት መገንባት ይቻላል።

የአመጋገብ አዝማሚያዎች አውድ

የአየር ንብረት ለውጥ በኢትዮጵያ ግብርና ላይ እያሳደረ ያለው ተጽዕኖ፣ ወደ ይበልጥ ዘላቂ የአመጋገብ ስርዓት እንድንሸጋገር እያደረገን ነው። ቪጋን ማለት ምን ማለት ነው ብሎ መጠየቅ፣ በተዘዋዋሪ እኛ የምንመገበው ምግብ በአካባቢያችን ላይ ምን ያህል ተጽዕኖ እያሳደረ እንደሆነ የመገንዘብ ሂደት ነው። እንደ አይፒሲሲ (IPCC) ሪፖርቶች፣ የእንስሳት ምርት ስርዓቶች ግሪን ሃውስ ጋዞችን በከፍተኛ መጠን ከሚያመነጩ ዘርፎች መካከል ይጠቀሳሉ። ስለዚህ እጽዋት ላይ የተመሰረተ አመጋገብን መምረጥ፣ የካርቦን አሻራችንን ለመቀነስ ከሚወሰዱ ተግባራዊ እርምጃዎች አንዱ ነው። ለምሳሌ፣ የከብት እርባታ ከፍተኛ የውሃ እና የመሬት ሀብት የሚጠይቅ ሲሆን፣ በምትኩ ጥራጥሬዎችን እና አትክልቶችን ማልማት ተመሳሳይ የካሎሪ መጠን ለማግኘት አነስተኛ ሀብትን ብቻ ይፈልጋል። ይህ ማለት እያንዳንዱ ግለሰብ በምግብ ምርጫው አማካኝነት የአካባቢ ጥበቃ እንቅስቃሴ አካል መሆን ይችላል ማለት ነው። በኢትዮጵያ አውድ ውስጥ፣ ባህላዊ የጾም ምግቦችን መሰረት በማድረግ የተገነባው እጽዋት ላይ የተመሰረተ አመጋገብ፣ ለዘላቂ የአኗኗር ዘይቤ ትልቅ መሰረት አለው። ይህም የአየር ንብረት ለውጥን ለመቋቋም የሚያስችል የምግብ ስርዓትን ለመገንባት የሚያስችል አስተማማኝ መንገድ ነው።

በኢትዮጵያ መልክዓ ምድር አነስተኛ ውሃ የሚጠይቁ ሰብሎች እንደ ምስር፣ ጓያ እና ቦሎቄ፣ ድርቅን የመቋቋም አቅም ስላላቸው ለወደፊት የምግብ ዋስትና ቁልፍ ናቸው። እነዚህ ሰብሎች ለምድር አፈር ጥራት ያላቸው ጠቀሜታም የላቀ ነው። በከተሞች አካባቢ የሚኖሩ ሰዎች በዕለት ተዕለት ምግባቸው ውስጥ እነዚህን ጥራጥሬዎች በማብዛት፣ ከውጭ ከሚገቡ እና አነስተኛ የአመጋገብ ዋጋ ካላቸው ምግቦች ይልቅ የሀገር ውስጥ ምርቶችን መጠቀም ይችላሉ። ይህ አካሄድ የምግብ ዋስትናን ከማረጋገጥ ባለፈ፣ የሀገር ውስጥ አርሶ አደሮችን በመደገፍ እና አነስተኛ ሀብት የሚፈጅ የምግብ ስርዓትን በመገንባት፣ ለወደፊት ትውልድ የተሻለች ምድርን ለማቆየት ወሳኝ ሚና ይጫወታል። ለምሳሌ፣ በገበያ ላይ በቀላሉ የሚገኙ እንደ በቆሎ፣ ጎመን እና የተለያዩ አትክልቶች በየወቅቱ መመገብ፣ ከርቀት ከሚመጡ እና ብዙ ማቀነባበሪያ ከሚጠይቁ ምግቦች ይልቅ ለአካባቢ ተስማሚ እና ጤናማ ናቸው። በአመጋገብ ስርዓታችን ውስጥ እነዚህን የተፈጥሮ ምርቶች በብዛት ማካተት፣ በተለይም በኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች ውስጥ ለሚኖሩ ቤተሰቦች ወጪ ቆጣቢ መሆኑም የታወቀ ነው። በመሆኑም ቪጋንነት ከአኗኗር ዘይቤ በላይ፣ ለሀገር ኢኮኖሚ እና ለፕላኔቷ ዘላቂነት የሚደረግ የጋራ ጥረት መሆኑን መገንዘብ ይገባል።

ማን ነው የተጎዳው ወይም ተጠቃሚው?

• አነስተኛ ገበሬዎች፡ ወደ ዘላቂ ሰብሎች በመሸጋገር ድርቅን የመቋቋም አቅማቸው ይጨምራል።
• የከተማ ነዋሪዎች፡ በጤናማ ምግብ አማራጮች አማካኝነት የልብ ህመም ተጋላጭነታቸው ይቀንሳል።
• የአካባቢ ጥበቃ ተሟጋቾች፡ የደን ጭፍጨፋን በመቀነስ ረገድ የእጽዋት አመጋገብ ወሳኝ ነው።
• የጤና ባለሙያዎች፡ በቪጋን አመጋገብ አማካኝነት የተላላፊ ያልሆኑ በሽታዎችን መከላከል ይችላሉ።

የባለሙያዎች አስተያየት

“የእጽዋት ላይ የተመሰረተ አመጋገብን ወደ ዋናው የጤና ስርዓት ማካተት ለአየር ንብረት እና ለሰው ልጅ ጤና ትልቅ ለውጥ ያመጣል።”

ቀጣዩ ደረጃ ምን ይሆን?