95
Àwọn ẹranko ilẹ̀ tí a dádúró
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ adìyẹ — ẹ̀yà tí a pa ní ìwọ̀n tóbi jù lọ.
Yan oúnjẹ rẹ lọ́wọ́lọ́wọ́ àti bí o ti ṣe múra sílẹ̀ láti jẹ oúnjẹ tí kìí ṣe ti ẹran gbogbo. Àwọn ìṣírò tí ó wà ní ìsàlẹ̀ wá láti àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ àyíká-gbogbo tí a ti ṣe dáadáa àti àwọn ètò oúnjẹ.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ adìyẹ — ẹ̀yà tí a pa ní ìwọ̀n tóbi jù lọ.
Ẹja, aláàya, àti bycatch tí o bá ti jẹ tàbí tí o bá ti fún owó sí.
≈ 804 lítà epo rọbọta tí a jó.
≈ 5k ọjọ́ ìlò omi ilé.
≈ 0.48 pápá bọ́ọ̀lù.
Láti ara ìyípadà ìlò ilẹ̀ tí ẹran-ọ̀sìn àti sòyà oúnjẹ ń fa.
Ní gbogbo àgbáyé, ~77% sòyà àti ~36% èrèèdò máa ń fún àwọn ẹranko ọ̀sìn jẹ.
Tí kò jẹ́ ẹ̀jẹ̀ gígasoke (blood pressure), cholesterol LDL tí ó kéré, àdínkù ewu àìsàn ṣúgà oríṣi 2 àti àwọn àìsàn kánṣà kan.
Àwọn ọ̀nà tó yàtọ̀ láti rí òtítọ́ kan náà: àwọn ìpinnu kékeré ojoojúmọ́ parapọ̀ di ohun ńlá tó pọ̀ ní gbogbo ìgbésí ayé.
Yíyí oúnjẹ ẹran màlúù kan padà sí èyí tí ó dá lórí ẹ̀wà, ní àpapọ̀, ń gba:
Àwọn iye fún kílógíráàmù kan: Poore & Nemecek (2018), Science.
Yan ọjọ́ kan, a ó sì fi àpapọ̀ ohun tí o ti gbà sílẹ̀ hàn ọ́.
Ṣe ìlọ́po ọdún ajẹranko kan pẹlu iye ènìyàn nínú ẹgbẹ́ yín láti rí bíi ọdún kan ti ìyípadà lápapọ̀ ṣe rí.
Ìṣe àbùdá oúnjẹ tí kìí ṣe ti ẹran gbogbo tuntun ojoojúmọ́ kan, tí a kọ́ lórí àwọn èròja tí o ti ń sè.
Àwọn ìpilẹ̀ omívaka ọdọọdún gbogbo ìwọ̀n òpin gbogbo èṣí máa ń papọ̀ Poore & Nemecek (Science, 2018), àwọn ìṣirò FAO, àwọn ìṣirò faunalytics ti àwọn ẹranko tí a pa fún gbogbo ènìyàn, àti Water Footprint Network. Àwọn ìlọ́po oúnjẹ máa ń súnmọ́ agbára oúnjẹ nípa ìbáṣepọ̀ sí òpin gbogbo èṣí tí ó wọ́pọ̀ ní orílẹ̀-èdè tí ó ní owó tó ga.
Àwọn nọ́ńbà náà jẹ́ ìṣirò tí a ti yípo tí a fẹ́ fún ìtọ́sọ́nà, kìí ṣe ìṣírò tí ó péye.
Ọna
Gbogbo nọ́ńbà tí ẹ̀rọ ìṣirò náà ń dápadà jẹ́ àpẹẹrẹ àrọ́pọ̀ tí a kọ́ láti inú àyẹ̀wò ìgbésí-ayé tí ó bo nǹkan bí 38,000 oko ní orílẹ̀-èdè 119. Mímọ ohun tí àwòkọ́ṣe náà ní nínú — àti ibi tí ó kù sí — jẹ́ kí èsì náà wúlò púpọ̀ sí i.
Àkójọpọ̀ data tí ó wà nísàlẹ̀ ń ṣàlàyé fún ìyípadà ilẹ̀, àwọn èéfín tí ń jáde láti oko, pẹ̀lú methane inú ẹran àti igbẹ́, ìmúra oúnjẹ ẹranko, ṣíṣe, gbígbé, ìdiwọ̀n àti títà. Nítorí pé ó bo ẹgbẹẹgbẹ̀rún àwọn olóko, ó mú ìtànkálẹ̀ ńlá nínú ọ̀kọ̀ọ̀kan ọjà: àwọn olóko tí wọ́n ń ṣe ẹran tí ipa rẹ̀ pọ̀ jùlọ ń mú èéfín jáde tí ó pọ̀ ní nǹkan bí ìlọ́po méjìlá fún kìlógíráàmù kan ju àwọn tí ipa wọn kéré jùlọ lọ. Ẹ̀rọ ìṣirò náà ń lo àwọn àrọ́pọ̀ àárín (medians) dípò àwọn àrọ́pọ̀ (means) kí àwọn iṣẹ́ tí ó pọ̀ jùlọ má bàa da èsì rẹ rú.
Títún ẹranko ruminant ń mú methane jáde, afẹ́fẹ́ tí ó ní agbára ìmúkúná tí ó pọ̀ ní nǹkan bí ìlọ́po ọgọ́rin (80) ju CO₂ lọ fún ogún ọdún, àti pé ìmúgbòòrò pápá ń yí igbó àti savannah padà sí ilẹ̀ ìjẹko, tí ń tú èédú tí a fi pamọ́ sílẹ̀. Àwọn ọ̀nà méjèèjì wọ̀nyí ṣàlàyé ìdí tí ẹran màlúù àti àgùntàn fi wà ní ìpele mẹ́wàá (order of magnitude) lókè àwọn ẹ̀fọ́ (legumes) lórí gbogbo òṣùwọ̀n, àti ìdí tí 'àdúgbò' kò fi lè gbà wọ́n — gbígbé kò ju 10% nínú àwọn èéfín ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọjà.
Ìfipamọ́ èédú inú ilẹ̀ lábẹ́ ìjẹko tí a ń ṣàkóso dáradára jẹ́ ohun tí ó wà lóòótọ́ ṣùgbọ́n tí kò pọ̀ àti tí ó ń yọ́ kúrò; àwọn ìṣirò tí a tẹ̀ jáde ń fi ààyè sílẹ̀ fún láàárín 20% sí 60% ti àwọn èéfín eto ìjẹko koríko fún ọdún díẹ̀ kí ó tó dúró. Ẹja inú omi (aquaculture) yàtọ̀ gidigidi nípa irú ẹja àti ìtọ́jú oúnjẹ. Àti pé iye àǹfààní tí a pàdánù (opportunity cost) — èédú tí a óò fipamọ́ tí ilẹ̀ oko bá padà di igbó — kò sí nínú àwọn ipasẹ̀ ìgbésẹ̀-ayé tí a mọ̀ (standard footprints) rárá, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó jẹ́ ọ̀rọ̀ tí ó tóbi jùlọ nínú ìwé ìṣirò oúnjẹ-ojú-ọjọ́.
Ka èsì náà gẹ́gẹ́ bí ìfiwéra dípò àyẹ̀wò. Iye tí ó péye (absolute tonnage) dale lórí àwọn àròjinlẹ̀ tí o kò lè rí dájú láti ilé ìdáná; ìpín (ratio) láàárín oúnjẹ rẹ lọ́wọ́lọ́wọ́ àti èyí tí ó yàtọ̀ jẹ́ ohun tí ó dúró ṣinṣin nínú gbogbo àkójọpọ̀ data tí a tẹ̀ jáde. Tí ẹ̀rọ ìṣirò náà bá sọ pé ìyípadà kan dín ẹ̀ka kan kù sí ìdajì, ìwádìí yẹn yóò ye àwọn ìyípadà tí ó bọ́gbọ́n mu nínú àwọn àròjinlẹ̀ tí ó wà nísàlẹ̀.
Àwọn iye àárín (median) káàkiri ìṣèjọpọ̀ àgbáyé; kg CO₂-àfipè, m² ilẹ̀ àti lítà omi tútù fún kg.
| Oúnjẹ | kg CO₂e / kg | Ilẹ̀ m² / kg | Omi L / kg |
|---|---|---|---|
| Ẹran màlúù (agbo ẹran màlúù) | 99 | 326 | 15,400 |
| Àgùntàn & ẹran àgùntàn | 40 | 370 | 10,400 |
| Wàràkàṣì (Cheese) | 24 | 88 | 5,600 |
| Ẹran ẹlẹ́dẹ̀ | 12 | 17 | 6,000 |
| Adìẹ | 10 | 12 | 4,300 |
| Ẹyin | 4.7 | 6 | 3,300 |
| Tofu | 3.2 | 2 | 2,500 |
| Ẹ̀wà & lentil | 0.9 | 3 | 4,000 |
| Wàrà oat (fún L) | 0.9 | 0.8 | 48 |
Poore & Nemecek (2018), Science; Water Footprint Network.
Ìkọ̀wé tí ó ń fi àfojúsùn hàn ń mú èsì tí ó ń dára jáde. Lo ọ̀sẹ̀ kan tí ó ní oúnjẹ tí a pàṣẹ láti ilé oúnjẹ àti oúnjẹ alẹ́ tí a yára ṣe.
Wàràkàṣì (Cheese) jẹ́ ohun tí a kì í sábà ròyìn nínú àwọn ipasẹ̀ oúnjẹ nítorí pé ó farahàn gẹ́gẹ́ bí èròjà dípò oúnjẹ. Wàrà inú kọfí ń kó àfikún pẹ̀lú — àwọn flat white márùn-ún fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ lítà kan.
Ṣe àwòkọ́ṣe ìpìlẹ̀ rẹ, lẹ́yìn náà yí ẹ̀ka kan ṣoṣo padà. Àwọn ìyàtọ̀ tí ó yà sọ́tọ̀ (isolated deltas) ń sọ ibi tí ìsapá ń san; àpapọ̀ àwọn ìyàtọ̀ (combined total) ń sọ díẹ̀ nípa ohun tí ó ṣe pàtàkì.
Àwọn iṣe ń yí padà ní ọ̀nà méjèèjì. Ṣíṣe àwòkọ́ṣe lẹ́ẹ̀kan ní ìdá mẹ́rin (quarterly) ń mú ìpadàsẹ́yìn (regression) ní àkókò, ó sì ní ìwífún púpọ̀ ju àwòrán ẹyọ kan ṣoṣo lọ.
Fún ire ẹranko àti onírúurú ẹ̀dá àdúgbò (local biodiversity) ó lè dára. Fún ojú-ọjọ́ ó sábà burú fún kìlógíráàmù kan, nítorí pé àwọn màlúù tí a fi koríko jẹ ń dàgbà lọ́ra, wọ́n sì ń mú methane jáde fún ìgbà pípẹ́, àti pé pápá ń béèrè ilẹ̀ tí ó pọ̀ púpọ̀. Ìfipamọ́ èédú inú ilẹ̀ (Soil carbon) ń san apá kan ṣùgbọ́n kì í ṣe gbogbo ìyàtọ̀ yẹn.
Bẹ́ẹ̀ ni, nígbà gbogbo. Lórí àwọn èéfín, ilẹ̀ àti omi, wàrà oat, soy àti pea wà ní nǹkan bí ìdá mẹ́rin sí ìdá mẹ́ta (a quarter to a third) ti wàrà ẹranko. Wàrà almondi ń lo omi púpọ̀ ju àwọn mìíràn lọ ṣùgbọ́n ó ṣì kéré púpọ̀ ju wàrà ẹranko fún lítà kan.
Kéré ju ohun tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ gbogbo ènìyàn ń retí lọ. Gbígbé jẹ́ nǹkan bí 6% ti àwọn èéfín oúnjẹ àgbáyé; fún ẹran màlúù ó kéré ju 1% ti ipasẹ̀ ọjà náà lọ. Ohun tí o ń jẹ ṣe pàtàkì púpọ̀ ju bí ó ti rìn jìnnà tó.
Rárá — oúnjẹ nìkan. Ìmúgbóná, ọkọ̀ òfuurufú àti wíwàkọ̀ jẹ́ ọ̀tọ̀, wọ́n sì sábà tóbi. Oúnjẹ sábà jẹ́ ìdá mẹ́rin sí ìdá mẹ́ta (a quarter to a third) ti ipasẹ̀ ilé kan ní àwọn orílẹ̀-èdè tí owó wọn pọ̀.
Àwọn àkójọpọ̀ data (datasets) tí ó yàtọ̀, àwọn ààlà ètò (system boundaries) tí ó yàtọ̀, àti ìtọ́jú ìyípadà ilẹ̀ (land-use change) tí ó yàtọ̀. Àwọn ìfiwéra nínú ẹ̀rọ ìṣirò kan ṣeé gbára lé; àwọn nọ́ńbà tí ó péye (absolute figures) káàkiri àwọn ẹ̀rọ ìṣirò kò ṣeé gbára lé.