Ìmọ̀lẹ̀ Ẹ̀ranko: Kò Jẹ́ Ìyà Nìkan

Nígbà tí a bá sọ̀rọ̀ nípa ìwà rere sí àwọn ẹ̀ranko, ọ̀pọ̀lọpọ̀ èèyàn máa ń ròyìn ìyà ni. A lè ròyìn pé ó ha yẹ kí á fi ìyà jẹ adìyẹ tàbí ẹlẹ́dẹ̀ bí wọ́n bá ń rí ìyà gbà. Ṣùgbọ́n, kí ni bí àwọn ẹ̀ranko bá ní agbára mìíràn tí ó ṣe pàtàkì ju ìyà lọ? Ìmọ̀lẹ̀ ẹ̀ranko kò jẹ́ ìyà nìkan; àwọn agbára bíi ìròyìn, ìyọ̀nú, àti ìgbádùn jẹ́ pàtàkì. Ẹ̀ranko tó ní ojú tọn, tó lè ní ìmọ̀ ara ẹni, tàbí tó lè tẹ́wọ́ gba ìgbádùn, jẹ́ ẹni tó yẹ kí á bọ̀wọ̀ fún.

Ìbẹ̀rẹ̀ Ayé Tuntun

Ìpilẹ̀ àlàyé yìí fara mọ́ ìmọ̀ tí àwọn onímọ̀-ìjìnlẹ̀ àti àwọn onímọ̀ nípa ìwàláàyè ti kó jọ láti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún. Wọ́n ti fi hàn pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ranko, àní àwọn tí a máa ń jẹ lára wọn ní Nàìjíríà bí àwọn ẹlẹ́dẹ̀, adìyẹ, àti ewurẹ, ní ìmọ̀ ara ẹni, wọ́n lè ní ìmọ̀ nípa ohun tí ń ṣẹlẹ̀ yí wọn ká, wọ́n sì lè ní ìmọ̀ nípa ìgbádùn àti ìbànújẹ́.

Àwọn Ohun Pàtàkì Tí A Gbọ́dọ̀ Mọ̀

• Ọ̀rọ̀ Ẹ̀ranko (Sentience): Agbára láti ní ìrírí, láti ní ìmọ̀ nípa ayé, tàbí láti ní ìmọ̀ ara ẹni.
• Ìròyìn (Consciousness): Agbára láti níròyìn, láti ríran, tàbí láti gbọ́.
• Ìyọ̀nú (Empathy): Agbára láti ní ìmọ̀ nípa ìrírí ẹlòmíì, tàbí láti níròyìn pẹ̀lú wọn.
• Ìgbádùn àti Ìbànújẹ́ (Pleasure and Suffering): Agbára láti ní ìgbádùn, ayọ̀, tàbí ìbànújẹ́.
• Ìmọ̀ ara ẹni (Self-awareness): Agbára láti mọ̀ pé ìwọ ni ìwọ, àti láti ní ìmọ̀ nípa ara ẹni.

Àwọn Ẹ̀ranko Tí A Mọ̀ Lóde Nàìjíríà

Nígbà tí a bá wo àwọn ẹran tí wọ́n jẹ ní ilẹ̀ Nàìjíríà, ó ṣeé ṣe kí á rí àwọn agbára wọ̀nyí nínú wọn. Àwọn ẹlẹ́dẹ̀, fún àpẹẹrẹ, wọ́n jẹ́ ẹranko tó ní ìmọ̀ ara ẹni, wọ́n sì lè ní ìrírí ìyọ̀nú. Wọ́n lè mọ̀ bí yóò ṣe dára tó fún wọn láti wà nínú ilé tútù nígbà òùngbẹ, tàbí bí yóò ṣe dára tó láti wà pẹ̀lú àwọn ẹlòmíì. Àwọn adìyẹ pẹ̀lú, wọ́n lè níròyìn, wọ́n sì lè ní ìmọ̀ tí ó túbọ̀ jìn.

Àwọn Ìbéèrè Pàtàkì Tí A Kò Gbọ́dọ̀ Gbàgbé

Ìtòlẹ́sẹ̀ Ọ̀sẹ̀ Kọkànlá fún Ìlọsíjú

1. Ọjọ́ Kínní: Kọ́ nípa ìpilẹ̀ àwọn agbára ẹ̀ranko. Wo àwọn àpilẹ̀kọ tàbí fíìmù nípa ọ̀rọ̀ ẹ̀ranko.
2. Ọjọ́ Kejì: Wo àwọn ẹranko tí wọ́n wà nínú àgbẹ̀ Nàìjíríà. Ṣe àwárí bí wọ́n ṣe níròyìn àti bí wọ́n ṣe máa ń hùwà.
3. Ọjọ́ Kẹta: Tún wo àwọn oúnjẹ tí o jẹ. Kí ló wá láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹ̀ranko tí wọ́n ní àwọn agbára wọ̀nyí?
4. Ọjọ́ Kẹrin: Gbìyànjú láti rà aṣọ tàbí nǹkan mìíràn tí kò ní nǹkan láti ọ̀dọ̀ ẹranko.
5. Ọjọ́ Kàrún: Fi ìwé tàbí àpilẹ̀kọ sílẹ̀ nípa ohun tí o ti kọ́.
6. Ọjọ́ Kẹfà àti Keje: Sọ̀rọ̀ pẹ̀lú àwọn ọ̀rẹ́ àti ẹbí nípa ohun tí o ti kọ́.

Ọ̀kan lára àwọn ohun tí ó le dáwọ́ ìlọsíjú dúró ni ìgbàgbọ́ pé ìyà nìkan ni ó mú kí ẹranko ṣe pàtàkì. Tí o bá gbàgbọ́ pé ìyà nìkan ni ó ṣe pàtàkì, o le má ṣe wo àwọn agbára mìíràn tí ẹranko ní, bíi ìròyìn àti ìgbádùn. Èyí le yọrí sí ìwà tí kò dára sí wọn.

Ṣíwájú sí Igbésẹ̀ Tí Ń Tẹ̀le

Ìmọ̀lẹ̀ ẹ̀ranko jẹ́ ọ̀nà tí ó gbọn tó láti wo àwọn ẹ̀ranko. Kò jẹ́ pé ìyà nìkan ni ó ṣe pàtàkì; àwọn agbára bíi ìròyìn, ìyọ̀nú, àti ìgbádùn jẹ́ pàtàkì. Ẹ̀ranko tó ní ojú tọn, tó lè ní ìmọ̀ ara ẹni, tàbí tó lè tẹ́wọ́ gba ìgbádùn, jẹ́ ẹni tó yẹ kí á bọ̀wọ̀ fún. Ṣàwárí àwọn oúnjẹ tí kò ní nǹkan láti ọ̀dọ̀ ẹranko, kí o sì jẹ́ kí ọgbọ́n yí máa darí rẹ.

“Ìwàláàyè tó gbọ́n máa ń wo àwọn agbára ẹ̀ranko bíi ìròyìn àti ìgbádùn, kì í sì í ṣe ìyà nìkan.”

Agbára Ẹranko: Ìgbàgbọ́ àti Òtítọ́

Ọ̀pọ̀ èèyàn ló gbàgbọ́ pé ìyà nìkan ni ó mú kí ẹranko ṣe pàtàkì. Ṣùgbọ́n, ìwádìí láti ilé-ẹ̀kọ́ gíga bii ti Cambridge, tí a tọ́ka sí nípa ti Ìgbìmọ̀ Oúnjẹ àti Ayé (EAT-Lancet Commission), tí fi hàn pé àwọn ẹ̀ranko ní ìmọ̀ ara ẹni, wọ́n sì lè níròyìn. Ìwọ̀n àwọn agbára yìí le yàtọ̀ láàárín àwọn ẹ̀ranko, ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀lọpọ̀ nínú wọn ló ní ìwọ̀nyí.

Gbogbo ẹ̀ranko tí ó ní ìmọ̀ ara ẹni tàbí tí ó lè níròyìn, jẹ́ ẹni tí ó yẹ kí á bọ̀wọ̀ fún. Èyí túmọ̀ sí pé yálà wọ́n wà nínú ilé-iṣẹ́ tàbí wọ́n wà nílẹ̀, ìwà rere gbọ́dọ̀ máa bá wọn.

Àyẹ̀wò Ẹ̀rí Ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ lórí Ayọ̀ àti Ìbáṣepọ̀ Àwùjọ Ẹranko

Ìwádìí ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ òde òní fi hàn gbangba pé agbára ẹ̀ranko láti ní ìrírí kọjá rírí ìrora lásán; wọ́n ní ẹ̀bùn àbínibí láti ní ìmọ̀lára ayọ̀, ìfẹ́ àti ìbànújẹ́ jíjinlẹ̀. Nígbà tí a bá ń wo ọ̀ràn ẹ̀tọ́ ẹ̀ranko láti ojú-ìwòye sáyẹ́ǹsì, àwọn onímọ̀ nípa iṣan-ọpọlọ ti rí i pé àwọn homonu bíi oxytocin àti dopamine ń ṣiṣẹ́ lọ́nà kan náà nínú ọpọlọ àwọn ẹranko tí ń fọ́mọlọ́mú àti ẹyẹ gan-an gẹ́gẹ́ bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́ nínú ènìyàn.

Àwọn ẹranko ń kọ́ àwọn ọgbọ́n tuntun látinú ìṣeré, wọ́n sì ń fi àjọṣe alálàáfíà hàn láàárín ara wọn láìsí ìkankan tí ń fi agbára gba nǹkan. Àwọn ẹ̀rí wọ̀nyí fi hàn pé ìwàláàyè wọn ní ìtumọ̀ pàtàkì fún àwọn fúnra wọn, kì í ṣe nítorí ànfààní tí ènìyàn ń rí gbà lára wọn nìkan.

• Ìṣeré láàárín àwọn ẹlẹ́dẹ̀ àti màlúù tí ń gbé ìdàgbàsókè ìmọ̀-inú wọn ga.
• Agbára àwọn ẹyẹ àparò láti fi ìfẹ́ àti ìkẹ́ hàn sí àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn tí ó ní àrùn.
• Ìbànújẹ́ àwọn àgùntàn nígbà tí wọ́n bá ya ọmọ mọ́kú kúrò lọ́dọ̀ ìyá wọn fún ìgbà pípẹ́.

Ìyípadà Òfin àti Ìlànà Àgbáyé lórí Ìmọ̀-Inú Ẹranko

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè ló ti bẹ̀rẹ̀ sí í yí òfin wọn padà láti bọ̀wọ̀ fún ẹ̀tọ́ àbínibí àwọn ẹ̀dá wọ̀nyí nítorí ẹ̀rí sáyẹ́ǹsì tuntun. Dípò kíkà wọ́n sí 'ẹrù-ìní' tàbí ohun-ìní lásán lábẹ́ òfin, àwọn orílẹ̀-èdè bíi New Zealand, United Kingdom, àti Spain ti ṣe àtúnṣe sí òfin wọn láti jẹ́wọ́ pé ẹ̀ranko jẹ́ ẹ̀dá tí ó ní ìmọ̀ àti ẹ̀dùn-ọkàn (sentient beings).

Ìtẹ̀síwájú yìí ń fi agbára kún ìwà ọ̀rọ̀-ajé àti oúnjẹ jíjẹ láwùjọ wa. Ní Ilẹ̀ Adúláwọ̀, àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀tọ́ ẹ̀dá ń tẹnumọ́ pé àṣà ìbílẹ̀ púpọ̀ ní ìbọ̀wọ̀ fún ẹ̀mí ẹ̀ranko, èyí sì bá ìlànà ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ òde òní mu rékọjá ti àwọn ilé-iṣẹ́ àgbẹ̀ àkópọ̀.