Vegan vs Vegetarian: Kí ni Ìyàtọ̀ Gan-an?

Bí a bá ń wádìí nípa vegan meaning, ìdáhùn tààrà ni pé vegan jẹ́ ọ̀nà ìgbé ayé tí ó kọ gbogbo oúnjẹ tàbí ohun èlò tí ó ti ara ẹranko wá pátápátá, yálà ẹran, ẹja, wàrà, oyin, tàbí ẹyin. Ní ìyàtọ̀ sí èyí, vegetarian kàn ń yẹra fún ẹran àti ẹja lásán, ṣùgbọ́n wọ́n lè máa jẹ wàrà màlúù tàbí ẹyin adìyẹ nínú oúnjẹ oòjọ́ wọn. Ní ilẹ̀ Yorùbá àti gbogbo Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà, àwọn èrò ènìyàn sábà máa ń dàrú lórí àwọn ọ̀rọ̀ méjèèjì wọ̀nyí nítorí àṣà jíjẹ ẹran tàbí ẹja pẹ̀lú gbogbo ọbẹ̀ bíi efo riro, ila alasepo, tàbí obe ata. Bí ó tilẹ̀ rí bẹ́ẹ̀, àwọn oúnjẹ àbáláyé wa bíi mọ́yín-mọ́yín àìlẹ́ran, ẹ̀wà àgànyìn, àm̀là pẹ̀lú gbègìrì, àti dodo ti wà láti ìgbà pípẹ́ gẹ́gẹ́ bí orísun aṣaralóore tí kò ní ẹran nínú.

The case for Vegan: Kí ni Vegan Gan-an àti Àwọn Àǹfààní Rẹ̀?

Ọ̀nà ìgbésí ayé vegan kọjá kìkì oúnjẹ lásán; ó jẹ́ ìmúlò ọgbọ́n àti àánú fún gbogbo ẹ̀dá alààyè àti àyíká wa lápapọ̀. Fún ẹnì kọ̀ọ̀kan tí ó bá yan vegan, gbogbo èròjà tí ó ti ara ẹranko jáde—títí kan wàrà màlúù tí wọ́n fi ń ṣe wàkàṣí ní àríwá Nàìjíríà, oyin láti inú igbó, àti awọ ẹran fún aṣọ—kò ní àyè nínú ìgbésí ayé wọn rárá. Gẹ́gẹ́ bí The Vegan Society ṣe fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ọdún 2020, ète pàtàkì ni láti fòpin sí gbogbo ìwà ìkà àti ìfìyàjẹ sí àwọn ẹranko nítorí oúnjẹ tàbí aṣọ wíwọ̀.

Nípa ti ìlera ara, ìwádìí láti ọwọ́ Harvard T.H. Chan School of Public Health ní ọdún 2021 fihàn pé jíjẹ oúnjẹ ewéko pátápátá láìsí ẹran tàbí wàrà ń dín ewu àrùn ríro ẹ̀gbẹ́ kan (stroke) àti àtọ̀gbẹ kù nípa ìpín 23 nínú ọgọ́rùn-ún. Ní àfikún, nígbà tí ẹnìkan bá fi oúnjẹ ewéko rọ́pò ẹran jíjẹ ní àwọn ìlú ńlá bíi Èkó tàbí Ìbàdàn, ó rọrùn láti dín àwọn èròjà ọ̀rá búburú (cholesterol) kù nínú ẹ̀jẹ̀, èyí tí ó máa ń dá àwọn àrùn ọkàn sílẹ̀ láàárín àwọn àgbàlagbà.

The case for Vegetarian: Àwọn Àǹfààní Àṣà Jíjẹ Ewéko Pẹ̀lú Wàrà àti Ẹyin

Fún ọ̀pọ̀ ènìyàn tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ ń bẹ̀rẹ̀ sí í kọ ẹran sílẹ̀, vegetarian jẹ́ àbá tó rọrùn láti tẹ̀lé nítorí pé ó fàyè gba wàrà, wàkàṣí, bọ́tà, àti ẹyin. Àwọn ẹgbẹ́ vegetarian oríṣiríṣi ló wà: Lacto-vegetarian ń jẹ wàrà ṣùgbọ́n wọn kì í jẹ ẹyin; Ovo-vegetarian ń jẹ ẹyin láìsí wàrà; bẹ́ẹ̀ sì ni Lacto-ovo vegetarian ń jẹ àwọn méjèèjì. Èyí fún àwọn ènìyàn ní àyè láti jẹun ní ilé-oúnjẹ tàbí ní ibi ayẹyẹ láìsí ìnira ńlá láwùjọ níbi tí wọ́n ti máa ń lo ẹyin sínú àkàrà tàbí búrẹ́dì.

Jíjẹ oúnjẹ vegetarian tún ń pèsè èròjà calcium àti vitamin B12 púpọ̀ láti inú wàrà àti ẹyin fún àwọn tí kò tíì mọ bí a ṣe ń pèsè àwọn èròjà wọ̀nyí látinú ewébẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí ìwádìí kan láti ọwọ́ World Health Organization (WHO) ní ọdún 2022 ṣe fi hàn, yíyẹra fún ẹran pupa nìkan ti tó láti dín àwọn àrùn jẹjẹrẹ inú ìfun kù ní ìwọ̀n 18%. Fún ọ̀pọ̀ ìdílé ní Nàìjíríà, yíyàn láti jẹ vegetarian jẹ́ àtẹ́gùn àkọ́kọ́ tó dára jùlọ kí wọ́n tó tẹ̀síwájú sí vegan pátápátá.

“Yíyẹra fún ẹran jíjẹ kì í ṣe àṣà àjèjì sí Áfíríkà, ó jẹ́ àtúnṣe sí ìlera àwọn baba ńlá wa tí wọ́n gbẹ́kẹ̀ lé ẹ̀wà, iṣu, àti ẹ̀fọ́.”

Head-to-head criteria: Àkójọ Ìyàtọ̀ Pàtàkì láàárín Vegan àti Vegetarian

Láti jẹ́ kí vegan meaning àti ìyàtọ̀ rẹ̀ sí vegetarian ṣe kedere, a gbọ́dọ̀ wò wọ́n lábẹ́ àwọn kókó pàtàkì mẹ́rin: oúnjẹ oòjọ́, aṣọ àti ohun ìní, ipa lórí àyíká, àti àǹfààní ìlera gbogbogbòò.

• Oúnjẹ tó yọrísí: Vegan kò jẹ ẹran, ẹja, wàrà màlúù, wàkàṣí, ẹyin, tàbí oyin; vegetarian kò jẹ ẹran tàbí ẹja ṣùgbọ́n ó lè jẹ wàrà àti ẹyin.
• Aṣọ àti Ohun Ọ̀ṣọ́: Vegan kì í ra bàtà awọ ẹran, aṣọ irun àgùntàn (wool), tàbí ọṣẹ tí a fi ọ̀rá ẹranko ṣe; vegetarian sábà máa ń kọjú sí oúnjẹ nìkan dípò aṣọ tàbí ohun ọ̀ṣọ́.
• Ipa lórí Àyíká: Vegan ń dín ìtújáde èéfín ilẹ̀-ayé kù nípa 75%, nígbà tí vegetarian ń dín in kù nípa 45% nítorí pé iṣẹ́ wàrà àti ẹyin ṣì ń gba omi àti ilẹ̀ púpọ̀.
• Ìlera Ọkàn àti Ẹ̀jẹ̀: Níwọ̀n bí vegan kò ti ń jẹ wàrà tàbí ẹyin, wọ́n kì í gba ọ̀rá saturated fat tí ń dí iṣan ẹ̀jẹ̀ rárá, èyí tí ó ga díẹ̀ lára àwọn vegetarian.
• Àwọn Oúnjẹ Nàìjíríà: Vegan ń jẹ ẹ̀wà, dodo, iyán pẹ̀lú ẹ̀fọ́ rírò aláìlẹ́ja; vegetarian lè fi wàkàṣí tàbí ẹyin dín kún ọbẹ̀ wọn.

Bí A Ṣe Lè Ṣe Oúnjẹ Ilẹ̀ Yorùbá Láìsí Ẹran Tàbí Wàrà

Ọ̀pọ̀ ènìyàn máa ń bẹ̀rù pé tí àwọn bá bọ́ sínú ìgbé ayé vegan, àwọn kò ní rí oúnjẹ dídùn jẹ mọ́. Èyí kọjá irọ́ pátápátá. Ẹ jẹ́ kí a wo ọbẹ̀ gbègìrì: ẹ̀wà lásán ni a fi ń ṣe é pẹ̀lú epo pupa, àlùbọ́sà, àti ata. Bí a kò bá fi ẹja tàbí ẹran sí i, ó ti jẹ́ vegan pípéye. Bẹ́ẹ̀ náà ni efo riro ṣe lè dùn pọ̀ bí a bá fi oríṣiríṣi olú (mushrooms), ẹ̀wà soyabeans, àti irú (locust beans) sí i láti fi adùn àbáláyé sí ọbẹ̀ náà.

1. Fi irú àbáláyé rọ́pò búlọ́ọ̀kù maggi tí a fi egungun tàbí ẹran ṣe fún adùn àrà ọ̀tọ̀.
2. Lo olú tútù tàbí gígẹ láti gba ìrísí ẹran (chewy texture) nínú ẹ̀fọ́ rírò tàbí egusi.
3. Pèsè mọ́yín-mọ́yín pẹ̀lú àlùbọ́sà, ata, àti epo pupa láìsí ẹyin tàbí ẹja dídí sínú rẹ̀.
4. Lo wàrà ẹ̀wà soyabean tí a ṣe nílé dípò wàrà màlúù fún tíì tàbí oúnjẹ àárọ̀.

Verdict: Èwo Ló Dára Jùlọ Láàárín Vegan àti Vegetarian?

Nígbẹ̀yìn gbẹ́yín, yálà o yan vegan tàbí vegetarian, ohun tí ó ṣe pàtàkì jùlọ ni pípéye oúnjẹ rẹ àti bí o ṣe ń kúrò nínú àṣà jíjẹ ẹran àpọ̀jù tí ń fa àrùn ẹ̀jẹ̀ ríru àti àtọ̀gbẹ ní ilẹ̀ Áfíríkà lónìí. Gẹ́gẹ́ bí EAT-Lancet Commission ṣe fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ọdún 2019, oúnjẹ tí ó gbé karí ewéko jẹ́ ààbò kì í ṣe fún ìlera ẹnì kọ̀ọ̀kan nìkan, ṣùgbọ́n fún ọjọ́ iwájú ilẹ̀ ayé wa lápapọ̀. Bí a bá tún ṣe ń padà sí àwọn oúnjẹ àbáláyé ilẹ̀ Yorùbá, a kò ní rí i pé vegan jẹ́ àṣà òkèèrè, bí kò ṣe ìmúlò ọgbọ́n àwọn baba wa ní ọ̀nà ìgbàlódé.