Y, mongy'a ha tembi'u: acuífero-gui tenda oikove'ỹva peve
Agricultura ojupi amo 70% y remimbyry mundial-pe. Fertilizante ha mba'e tykue yvyra ka'avo ha mymba produksiõgui oipytyvõ heta ñemongy'a nutrientegua umi ysyry ha yrembe'ýpe.
Mbykymi
- Oñemitỹ oipuru amo 70% ýpe ojeipuruva y yvyguýgui; mymbakuéra rembiapo oipuru peteĩ térã mbohapy vore oñemitỹrã ojeipurúva y hovy, y hovyũ ha y hũ rendy.
- Peteĩ kílo vakapytã oguereko peteĩ y ojeipurúva 15,400 rítro rupi ko yvy ape ári, hetave niko ama y ojeipurúva tembi'u mymbakuérape g̃uarã.
- Mymba repoti ha yvyramonoha osyrýva ojapo tenda hypóxica oikove'ỹva, umíva apytépe peteĩ michĩva tetãicha tuicháva Golfo de México-pe.
- Tembi'u ñemoambue ha ñemitỹ rerekua iporãve ikatu omomichĩ y jeipuru ha y ñemongy'a; hepykue opyta tembi'u, tenda ha mba'éichapa ojejapo rehe.
Papaha tenondegua
Mbohapyichagua y, peteĩ papapy añetegua
Y hovy niko ama y oñongatúva yvýpe ha oipurúva ka'avokuéra. Y hovyũ niko y ojeipurúva yvy ape ári ha yvy guýgui; y hũ niko y oñeikotevẽva oñemongy'a'ỹ hag̃ua y, ndaha'éiva y ojeipe'áva. Mba'e vai oĩva ohechauka tenda y sa'iha, ñemongy'a ha mba'éichapa ojejapo.
Acuífero hypa ohóvo mymbakuéra rembi'u rupi
Y ñemboja ñemitỹme ikatu omomichĩ yvy guýpe y, oĩháicha United States kuarahyresẽ gotyo. Tembi'u mymbakuérape g̃uarã mba'eguasu opyta tenda rupi. Ojeipe'ávo y hetave ojeikéva pe yvy guýpe, y so'o.
Nutriente mongy'a ha tenda oikove'ỹva
Mymba ñemongakuaa atýra ombyaty mymba repoti hetave ag̃uiguáva yvy ikatu'ỹva oipyhy. Nitrógeno ha fósforo og̃uahẽ ysyrýpe, omongaru alga-kuéra hetaiterei, ha ko'ãva oñembyaívo oipe'apa oxígeno. Upévare oiko tenda hypóxica ndaikatuihápe oikove pira ha mymba michĩ oikóva ýpe, ha péicha ojehu ary ha ary Golfo de México-pe, mar Báltico-pe ha mar de China Oriental-pe.
- Amoníaco osẽva mymba repotígui avei ogueru yvytimbo omongy'áva ha omoheñóiva mano ara'ỹme.
- Antibiótico ha hormona rembyre oike avei ysyrýpe nutriente-kuéra ndive.
- Umi oikóva ag̃ui mymba ñemongakuaa tuichávagui ohasa asy tesãire ha imba'e repy oguejy, ko'ãva ha'e gasto núnka noñemoĩriva ñemuhápe.
Mba'épa oñemoambue oñemoambuévo tembi'u
Tembi'u ñemoambue ikatu omomichĩ y jeipuru ha y ñemongy'a, pévante jepe hepykue opyta mba'e tembi'u ojeiporavóre ha mamópa oñeñotỹ. Oĩ tembi'u ka'avo rehegua omomba'eguasúva y hovyũ jeipuru oñeikotevẽvéramo y ojeipurúva; tembi'u ñemongu'e jekuaa gueteri mba'eguasu.
Marandeko
Y jeipuru opaite ojeipurúva peteĩ kílo rehe, ko yvy ape ári (Mekonnen & Hoekstra, 2012)
- So'o ro'o15.4 ×1000 L
- Kure ro'o6 ×1000 L
- Ryguasu ro'o4.3 ×1000 L
- Kumanda4.1 ×1000 L
- Yva randyty2.4 ×1000 L
- Tembi'u ra'ỹi1.6 ×1000 L
- Ryguasu kamby1 ×1000 L
- Ka'avo0.3 ×1000 L
Sapy'aitépe
Y hovy, hovyũ ha hũ ojeipurúva ko yvy ape ári (rítro/kg; Mekonnen & Hoekstra, 2012)
| Tembi'u | Litro total/kg | Y hovyũ rítro/kg | Y hũ rítro/kg |
|---|---|---|---|
| So'o ro'o | 15,415 | 550 | 451 |
| Ryguasu kamby | 1,020 | 86 | 72 |
| Kure ro'o | 5,988 | 459 | 622 |
| Ryguasu ro'o | 4,325 | 313 | 467 |
| Tembi'u ra'ỹi | 1,644 | 228 | 184 |
| Yva randyty | 2,364 | 220 | 121 |
| Kumandakuéra | 4,055 | 141 | 734 |
| Ka'avokuéra | 322 | 43 | 85 |
Ñe'ẽnguéra jepiguáicha
Oje'évaAlmendra ha'e pe y mbyaipaha añetegua.
Mba'épa ohechauka marandekoAlmond oguereko ikatu y jeipuru tuichaitereíva, tenonderã umi tenda y sa'ihápe. Tembi'u mymbakuérape g̃uarã, techapyrã alfalfa, oipuru avei heta y; ko'ã jehecha tekotevẽ peteĩ tenda ojeikuaa porãva ha peteĩ jejepapa.
Oje'évaHeta y oipurúva mymba ha'e amánte.
Mba'épa ohechauka marandekoHeta y ojeipurúva mymbakuérape niko ama. Y hovyũ ha y hũ jeipuru avei mba'eguasu, pévante jepe ojehecha ndaha'eiha peteĩchapa opaite mba'épe, mba'éichapa oñemongakuaa mymbakuéra ha mba'e tembi'u pévape oĩva.
Oje'évaUmi tenda oikove'ỹva ijehegui reínte oiko.
Mba'épa ohechauka marandekoIjehu jey jey, ituichakue ha hi'are oho yvyramonoha ha mymba repoti retakue ndive; heta umíva michĩvéva ojehechávo oguejy vove nutriente retakue.
Porandu jepiguáva
- Mboy ýpa oikotevẽ peteĩ mburgecha?
- Ojeipuru vove pe 15,415 rítro/kg, peteĩ so'o vakapytã 113 g-pegua oguereko 1,750 rítro rupi, hetave niko ama y ojeipurúva tembi'u mymbakuérape g̃uarã.
- Kamby ka'avógui ojejapóva piko oikotevẽ heta y?
- Almendra kamby ha'e pe oipuruvéva y umi ka'avo kamby apytépe, hákatu oiporu michĩve y vaka kambýgui; avena ha soja katu michĩve jepe.
- Mba'épa ombojehu pe tenda oikove'ỹva Golfo de México-pe?
- Nitrógeno ha fósforo ouva ñemitỹgui cuenca del Mississippi-pe, oikévo mymbakuéra rembi'urã ñeñotỹ ha mymba repoti, ombojehu peteĩ tenda hypóxica ary ha ary.
- Ñemitỹ orgánico piko omyatyrõ nutriente mongy'a?
- Omboguejy tembiaporu sintético jeporu hákatu mymba repoti retakue ikatu gueteri hetave pe yvy oipyhývagui; tuichakue ha mymba retakue oñemoĩva peteĩ tendápe iñimportanteve pe téra ojeipurúvagui.
- Mba'e ñemoambuépa tembi'úpe ha'e pe y ombohekovevéva?
- Rehechahaguáicha heta mba'e mymbágui oúva, umi kumanda ikatu omomichĩ y jeipuru peteĩ gramo proteínare. Y jeipuru mbykyve hag̃ua, ehesa'ỹijo y sa'iha tenda ha mba'éichapa oñemongakuaa umi tembi'u omyengoviáva.
Tembiporu
Papaha oñemopyenda umi tembiporu oñemyesakãva ko marandeko paha gotyo.
- Mekonnen & Hoekstra, Ecosystems (2012) — A Global Assessment of the Water Footprint of Farm Animal Products
- FAO AQUASTAT — Water use
- Diaz & Rosenberg, Science (2008) — Spreading Dead Zones and Consequences for Marine Ecosystems
- NOAA — Gulf of Mexico hypoxia
- Poore & Nemecek, Science (2018)
Ko kuatiápe oĩva ikatu ojeipuru jey CC BY 4.0 rupi, oñembohéravo Veg.ac.
Eko'ẽve
Yvy mba'eYvy, ka'aguy ha tekovekuéra hekoambuéva: temitỹ rembiasakue tuichavévaElee marandeko 
Tesãi maymávaAntibiótico oñehaʼãmbáva ha mbaʼasyvai oporombopajahýi vaíva yvypóra rekove rehe oĩva mymba ñemongakuaápeElee marandeko Eipe'a marandeko tembi'u arapokõindy japuravóvape
Pe plan de inicio de 7 días omoambue opa mba'e oje'éva peteĩ lista de compras ha receta sencilápe.