Ìmọ̀lára ẹranko: ohun tí sáyẹ́ǹsì ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀, àti ohun tí òfin wá gbà báyìí
Ìmọ̀lára yí padà láti ìrò-ìṣẹ̀dá sáyẹ́ǹsì sí ìfìdí-rẹ̀-múlẹ̀ nípasẹ̀ ìwádìí. Níhìn-ín ni àwọn ẹ̀rí ìpìlẹ̀ rẹ̀ wà, láti inú ẹranko afọ́mọlọ́mú sí àwọn ẹranko cephalopod, àti bí òfin ṣe tẹ̀ lé e.
Ní ṣókí
- Ìkéde Cambridge Declaration on Consciousness ti ọdún 2012 fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé àwọn ẹranko afọ́mọlọ́mú, àwọn ẹyẹ àti àwọn ẹranko mìíràn ní àwọn ohun-èlò neurolojì ti ìmọ̀lára.
- Ẹja fi hàn pé wọ́n ní ìdáhùn sí ìrora, ìmọ̀ ìyẹra ìrora tí wọ́n kọ́, àti lílo oògùn ìrora fúnra wọn.
- Orílẹ̀-èdè UK dá àwọn crustacean decapod àti cephalopod mọ̀ gẹ́gẹ́ bí àwọn tí ó ní ìmọ̀lára ní ọdún 2022 lẹ́hìn àtúnyẹ̀wò ètò-ìṣiṣẹ́ ti àwọn ìwádìí 300+.
- Ẹlẹ́dẹ̀ kọjá àwọn iṣẹ́-ṣíṣe mímú ohun kúrò pẹ̀lú ìtọ́ni dígí; adìyẹ fi hàn pé wọ́n ní ìlóye kíkọjá àti ìkóra-ẹni-níjàánu.
Àwọn nọ́ńbà pàtàkì
Ọ̀ràn neurolojì
Ìmọ̀lára kò nílò human cortex. Àwọn ẹyẹ ń ṣàṣeyọrí ìdámọ̀ tó jọra nípasẹ̀ pallium, àti àwọn àyíká ìsàlẹ̀-ọpọlọ tó jọra fún ìrírí ìfẹ́-ọkàn ni a tọ́jú kárí àwọn ẹranko vertebreti. Ìparí ọ̀rọ̀ Cambridge Declaration ni pé àìsí neocortex kò gbọ́dọ̀ mú kí ẹ̀dá kan máa ní ìrírí àwọn ipò ìfẹ́-ọkàn.
Ìrora jẹ́ èyí tí a lè wọ̀n, kì í ṣe tí a fẹ́rò
Àwọn ẹja ní àwọn nociceptors wọ́n sì ń fi àwọn ìyípadà ìwà tí ó dúró pẹ́ hàn lẹ́yìn àwọn ìpọ́njú; àwọn oògùn amúni-gbàgbé-ìrora lè dín àwọn ìdáhùn wọ̀nyí kù. Ẹ̀kọ́ àti àwọn ìṣòwò-ìwúrí fi ẹ̀rí kún un tí ó bára mu pẹ̀lú ìrora tí ó ju ìṣesí lásán lọ, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìrírí ti ẹnìkọ̀ọ̀kan kò le è jẹ́ wíwọ̀n ní tààrà.
- Adìyẹ fi hàn pé wọ́n ní ìṣe ojú àti ìdájọ́ aropin lábẹ́ ìṣòro, àwọn àmì tó wọ́pọ̀ fún àwọn ìrírí tí kò dára.
- Ẹlẹ́dẹ̀ fi hàn pé wọ́n ní ìdọ́gba ìhùwàsí ìyàlára àti pé wọ́n kọ́ láti inú àwọn àṣìṣe àwọn ẹranko mìíràn tó jẹ́ irú wọn.
- Màálù ní àwọn àmì ìwọ̀n ìṣọn-ẹ̀jẹ̀ tí ó fi ìgbésẹ̀ àti ìbínú hàn.
Láti inú ẹ̀rí sí òfin
Article 13 TFEU nílò kí EU àti àwọn orílẹ̀-èdè ọmọ ẹgbẹ́ kí ó fún àlàáfíà ẹranko ní àfiyèsí kíkún ní àwọn agbègbè ìlànà tí a pàtó, lábẹ́ àwọn ìwé ẹ̀rí tí a sọ. UK Animal Welfare (Sentience) Act 2022 pẹ̀lú àwọn cephalopods àti decapods. New Zealand, Quebec àti Colombia pẹ̀lú mọ̀ nípa ìmọ̀lára nínú òfin.
Àlàfo tí òfin fi sílẹ̀
Ìdánimọ̀ òfin ti ìmọ̀lára fúnra rẹ̀ kò dènà àwọn ọ̀nà àgbẹ̀ kan pàtó. Àwọn òfin àlàáfíà àti àwọn àyọkúrò yàtọ̀ nípasẹ̀ àgbègbè ìṣàkóso; ìhámọ́, àwọn ìlànà ìrora àti pípa ẹran ṣì wà láàyè lábẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ètò. Ẹ̀rí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ààbò òfin ń fèsì sí àwọn ìbéèrè ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.
Àwọn ìdàpọ̀ data
Ìgbésí ayé àdánidá ní ìfiwéra pẹ̀lú ọjọ́ orí ìpa ẹranko tó wọ́pọ̀
- Adìyẹ (broiler)0.12 ọdún · nǹkan bí ~ọdún 8
- Ẹlẹ́dẹ̀0.5 ọdún · nǹkan bí ~ọdún 15
- Màálù mílíìkì5 ọdún · nǹkan bí ~ọdún 20
- Màálù eran1.5 ọdún · nǹkan bí ~ọdún 20
Lójú kan
Ẹ̀rí fún ìmọ̀lára nípa ẹgbẹ́
| Ẹgbẹ́ | Ẹ̀rí pàtàkì | Ìdánimọ̀ òfin |
|---|---|---|
| Ẹranko afọ́mọlọ́mú | Àwọn àyíká cortex àti subcortex fún ìfẹ́-ọkàn, ìyàlára, eré | Gbogbo rẹ̀ |
| Ẹyẹ | Pallial cognition, transitive inference, ìkóra-ẹni-níjàánu | Gbogbo rẹ̀ |
| Ẹja | Nociception, wíwá oògùn ìrora, ìhùwàsí trade-off | Díẹ̀ |
| Sẹ́fálópọ́dì | Ẹ̀kọ́, nociceptive sensitisation, àwọn ànímọ́ ẹni kọ̀ọ̀kan | UK, òfin ìwádìí EU |
| Ẹranko ẹlẹsẹ̀ mẹwàá | Mímú ọgbẹ́, motivational trade-offs, àwọn ipò ìwàláyà bí-ìfòyà | UK 2022 |
| Kòkòrò | Ẹ̀rí tí ń pọ̀ sí i ti nociception àti valence | Tí ń jáde |
Àwọn kókó ìgbéjàdì gbogbogbò
Ìpínlẹ̀Àwọn ẹranko kò ní ìmọ̀lára ìrora bíi tiwa.
Ohun tí ẹ̀rí fi hànỌ̀pọ̀lọpọ̀ ẹranko ń fi ẹ̀rí nípa iṣẹ́-ìlọ-ẹ̀rọ-iṣan àti ìwà hàn tí ó bára mu pẹ̀lú ìrora. Bí àwọn ìrírí ṣe ń fiwé ara wọn kọjá àwọn ẹ̀yà ṣì nira láti fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀; ìṣe àti ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ náà yàtọ̀.
Ìpínlẹ̀Ẹja ní ìrántí ìṣẹ́jú mẹ́ta.
Ohun tí ẹ̀rí fi hànẸja ń pa ẹ̀kọ́ nípa àyíká àti ìṣe àwùjọ mọ́ fún oṣù, wọ́n ń lo ohun èlò, wọ́n sì ń dá àwọn ẹni kọ̀ọ̀kan mọ̀.
Ìpínlẹ̀Àwọn ẹranko oko kò gbọ́n.
Ohun tí ẹ̀rí fi hànÀwọn ẹlẹ́dẹ̀ ń fi ẹ̀kọ́ àti ìrántí tí ó ní ìtẹ̀síwájú hàn, àwọn adìyẹ sì ń fi ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ onínọ́mbà àti ìtẹ̀síwájú hàn. Iṣẹ́-ṣíṣe sinmi lórí iṣẹ́ náà kò sì jẹ́ ìpò kan ṣoṣo fún ọgbọ́n.
Àwọn ìbéèrè tí àwọn ènìyàn ń béèrè
- Ṣé ìmọ̀lára ẹranko ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ nípa sáyẹ́ǹsì?
- Ìtìlẹ́yìn lágbára wà fún ìmọ̀lára nínú àwọn ẹranko tí ó ń fún ọmọ wọn ní ọmú àti àwọn ẹyẹ, àti ẹ̀rí kíkún nínú àwọn ẹranko míì tí ó ní egungun ẹ̀yìn. Ẹ̀rí àti àìdánilójú yàtọ̀ kọjá àwọn ẹ̀yà, pàápàá jùlọ láàrin àwọn ẹranko tí kò ní egungun ẹ̀yìn.
- Àwọn orílẹ̀-èdè wo ni ó dá ìmọ̀lára mọ̀ nípa òfin?
- EU (Àdéhùn Lisbon Àbala 13), UK, New Zealand, Quebec, Colombia àti àwọn mìíràn, pẹ̀lú àwọn ipa ìṣe tí ó yàtọ̀.
- Ṣé crustacean ń ní ìmọ̀lára ìrora?
- Àtúnyẹ̀wò ètò-ìṣiṣẹ́ LSE ti 2021 parí pé ẹrí tó lágbára wà fún ìmọ̀lára nínú àwọn decapod, èyí tó fa ìdánimọ̀ òfin UK.
- Ṣé ìmọ̀lára túmọ̀ sí pé a gbọ́dọ̀ dẹ́kun jíjẹ ẹranko?
- Ó mú àríyànjiyàn kúrò pé a kò lè ṣe ẹranko ní ìpalára. Ohun tó tẹ̀lé e jẹ́ ìdájọ́ ìṣe-ọ̀tún — ṣùgbọ́n ó gbọ́dọ̀ bẹ̀rẹ̀ láti òtítọ́ ìpalára náà.
- Ṣé àwọn kòkòrò ní ìmọ̀lára?
- Ẹ̀rí fún nociception àti àwọn ipò valenced ń pọ̀ sí i nínú àwọn oyin àti eṣinṣin; àwọn tí ó wà ní pápá yìí ka èyí sí ìbéèrè tó ṣe pàtàkì.
Àwọn Orísun
Àwọn àkáálí ni a mú láti inú àwọn orísun tí a kọ sí ìparí ìtọ́sọ́nà yìí.
- The Cambridge Declaration on Consciousness (2012)
- LSE — Review of the Evidence of Sentience in Cephalopod Molluscs and Decapod Crustaceans
- Sneddon — Pain in aquatic animals
- UK Animal Welfare (Sentience) Act 2022
- Marino & Colvin — Thinking Pigs
Ọ̀rọ̀ inú ojúewé yìí jẹ́ ọ̀fẹ́ láti tún lò lábẹ́ CC BY 4.0 pẹ̀lú ìtọkasí sí Veg.ac.
Tẹ̀síwájú nínú kíkà
Sọ ẹ̀rí di oúnjẹ ọ̀sẹ̀ kan
Ètò ìbẹ̀rẹ̀ ọjọ́ méje náà túmọ̀ gbogbo ohun tí ó wà lókè sí àkójọpọ̀ ràǹtí àti àwọn ohun èlò ìdáná tí ó rọrùn.