Aláàfíà nínú Àwo: Ìpadàsẹ́yìn sí Òfin Àdáyébá àti Ayé-ò-ní-pẹ́kun

Ní àárín gbùngbùn ìtàn ẹ̀dá ènìyàn, ìbáṣepọ̀ wa pẹ̀lú ilẹ̀ kò kàn mọ sí kíkó oúnjẹ jẹ lásán. Ó jẹ́ àjọṣe tí ó kún fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀wọ̀, òfin àyíká, àti òye pé ohun tí a bá ṣe sí ayé jẹ́ ohun tí a ṣe sí ara wa. Láti ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún sẹ́yìn, àwọn ọmọ onílẹ̀ (Indigenous peoples) káàkiri àgbáyé ti ní ètò oúnjẹ tí kò ba àyíká jẹ́, ṣùgbọ́n tí ó ń bọ́ wọn láìṣe ìpalára fún àwọn ẹ̀dá yòókù ní ọ̀nà tí a rí nínú iṣẹ́-oko òde-òní (industrial farming). Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣàyẹ̀wò bí ìmọ̀ àdáyébá ṣe lè jẹ́ atọ́nà fún wa láti tún àjọṣe wa pẹ̀lú ẹran-ọ̀sìn àti àyíká kọ́.

Ìtumọ̀ Àjọṣe Àwọn Ẹ̀dá àti Ènìyàn

Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣà onílẹ̀, ẹran-anú-igbó tàbí ẹran-ọ̀sìn kì í ṣe 'ohun-èlò' (commodity) lásán gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ajé Ìwọ̀-Oòrùn ṣe rí i. Wọ́n jẹ́ ara mọ̀lébí, olùkọ́, àti alábàágbépọ̀ lórí ilẹ̀ ayé. Bí a bá wo àṣà àwọn Yoruba, 'Ẹ̀mí' jẹ́ ohun mímọ̀, kì í ṣe fún ènìyàn nìkan ṣùgbọ́n fún ohun gbogbo tí ó ní dídá. Èyí túmọ̀ sí pé nínú itàn wa, a ò lẹ̀ foju kéré ẹran tàbí kí á fìyà jẹ wọ́n láìnídìí.

Ìpàdánù Ìmọ̀ àti Ìfipámúnisìn Aláìláàánú

Ìfipámúnisìn (Colonialism) kò gba ilẹ̀ nìkan; ó tún yí bí a ṣe ń wo oúnjẹ padà. Ó mú ètò iṣẹ́-oko ńlá (monoculture) wá, tí ó ń tẹnumọ́ pípa ẹran lọ́pọ̀ yanturu fún èrè. Èyí yapa pátápátá sí ọ̀nà tí àwọn baba ńlá wa gbà ń gbé. Bí àpẹẹrẹ, ṣíṣe àyípadà ilẹ̀ oko di ibi tí a ti ń sin ẹran-ọ̀sìn fún títà lókè òkun ti fa ìbàjẹ́ púpọ̀ sí àyíká wa.

Àjọṣe Tó mọ́: Veganism àti Ìmọ̀ Onílẹ̀

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé 'Veganism' gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ lè jẹ́ tuntun ní etí àwọn kan, ẹ̀mí rẹ̀—tí í ṣe kí á gbé ayé láìṣe ìpalára fún elòmíràn—jẹ́ ohun tí ó ti wà nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀sìn àti àṣà àdáyébá. Ní Áfíríkà àti Amẹ́ríkà gúúsù, ọ̀pọ̀ oúnjẹ wa tẹ́lẹ̀ jẹ́ èso, ẹfọ́, àti hóró (grains). Ẹran jẹ́ ohun tí a kì í jẹ ní gbogbo ìgbà, ó sì máa ń ní ìtumọ̀ mímọ̀ lọ́pọ̀ ìgbà.

“Ilẹ̀ kì í ṣe tiwa nìkan; ó jẹ́ ohun tí a yá lọ́wọ́ àwọn ọmọ ọmọ wa, papọ̀ pẹ̀lú gbogbo ẹ̀dá inú rẹ̀.”

Bí a ṣe lè rí Ìpínyà Oúnjẹ (Food Sovereignty)

Ìpínyà oúnjẹ kọ́ ni pé kí á ní oúnjẹ tí a lè rà ní ṣọ́ọ̀pù nìkan, ó sọ pé kí agbègbè kọ̀ọ̀kan ní agbára lórí ọ̀nà tí wọ́n ń gbà gbin oúnjẹ wọn. Èyí túmọ̀ sí pé a gbọ́dọ̀ padà sí dídá oko tí kò ní kẹ́míkà (organic farming), èyí tí kò ní kíkó ẹran sínú àgò pẹ́lú ìyà láìnídìí.

• Gbíngbin àwọn ohun ọ̀gbìn àdáyébá bíi iṣu, ọ̀gẹ̀dẹ̀, àti ẹfọ́ tẹ̀tẹ̀.
• Dídáwọ́ dúró lórí lilo ilẹ̀ tí ó pọ̀ jù fún sísìn ẹran tí a ń tà lọ sí òkè-òkun.
• Mímú kí ẹ̀kọ́ nípa ìyàtọ̀ láàárín oúnjẹ alára àti oúnjẹ ẹ̀rọ (processed food) gbòòrò sí i.

Ipò Àwọn Ẹranko nínú Ayé Tuntun

Ní báyìí, àwọn ènìyàn túbọ̀ ń mọ̀ pé ọ̀nà tí a ń gbà sin ẹran ní òde-òní (industrial animal agriculture) kò tọ́. Kì í ṣe pé ó ń rẹ́ àwọn ẹ̀dá wọ̀nyí nìkan, ṣùgbọ́n ó tún ń fa àwọn ìṣòro bíi dídàrú ojú-ọjọ́ (climate change). Padà sí oúnjẹ tí ó dálórí ohun ọ̀gbìn (plant-based diet) kì í ṣe nǹkan tuntun; ó jẹ́ padà sí ọ̀nà ìgbésì ayé tó kẹ́ àyíká tí àwọn baba ńlá wa ń tẹ̀lé.

Ìpè fún Ìgbésẹ̀

A kò ní láti dúró de ìjọba láti bẹ̀rẹ̀ sí í yí nǹkan padà. Láti àwọn àwùjọ wa kéékèèké, a lè bẹ̀rẹ̀ sí í gbin oko ẹ̀fọ́, títàjọ pẹ̀lú àwọn àgbẹ̀ agbègbè wa, àti dídín jíjẹ ẹran kù ní ọ̀nà tí ó ń bọ̀wọ̀ fún gbogbo ẹ̀dá alààyè. Èyí ni ọ̀nà tòótọ́ sí ìpínyà oúnjẹ àti ìgbógun ti ìyàn.

Ìparí: Ọjọ́ Iwájú tí ó Kún fún Ìrètí

Bí a bá ṣàyẹ̀wò àwọn ìtàn wa tòótọ́, a ó rí i pé ìbáṣepọ̀ wa pẹ̀lú àyíká kò ní láti jẹ́ ti ìjà tàbí ìfìyàjẹni. Ngba tí a bá bẹ̀rẹ̀ sí í mọ ẹran-ọ̀sìn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá tí ó ní ìmọ̀lára (sentient beings), tí a sì ń fún ilẹ̀ wa ní àyè láti lo ẹran rẹ̀ fún oúnjẹ ọ̀gbìn dípò ẹran-ọ̀sìn, a ti ń bẹ̀rẹ̀ ìrìn-àjò lọ sí ayé tí ó mọ́, tí ó kún fún àláàfíà, àti ìlera pípé fún gbogbo wa. Èyí kì í ṣe ọ̀nà 'Western ni' (Western imposition); ó jẹ́ mìmú ìmọ̀ àdáyébá wa padà sípò fún àǹfààní ayé.

1. Jẹ́ kí oúnjẹ rẹ kún fún èso àti ẹ̀fọ́ àdáyébá.
2. Kọ́ ẹ̀kọ́ nípa bí a ṣe ń tọ́jú ilẹ̀ ní ọ̀nà ìṣẹ̀ǹbáyé.
3. Ṣe àtìlẹ́yìn fún àwọn ètò oúnjẹ tí kò lo ìkà sí ẹranko.
4. Pin ìmọ̀ yìí pẹ̀lú àwọn ọmọ rẹ láti dáàbò bò ọjọ́ ọ̀la.

Àwọn Ìṣirò Tí Ń Darí Ìpadàsẹ́yìn Oúnjẹ Onílẹ̀

Láti ọdún 2020 wá, àwọn ìjìnlẹ̀ ìwádìí ti fi hàn pé àwọn ọmọ onílẹ̀ tí wọ́n ń gbìn oúnjẹ fún ara wọn, tí wọ́n sì ń ṣe àjọṣe pẹ̀lú àwọn ẹ̀dá, ti rí i pé kíkọ ayé-ò-ní-pẹ́kun kì í ṣe àbàtà láti òkèrè, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìmúṣẹ àbínibí tí ó ti wà nínú àṣà wọn. Ìwádìí tí Ẹ̀ka Ẹ̀kọ́ Àgbẹ̀ ti Yunifásítì Ìbàdàn ṣe ní 2023 fi hàn pé àwọn obìnrin onílẹ̀ tí wọ́n ń lo àwọn ohun ọ̀gbìn tí wọ́n gbìn fún ara wọn, tí wọ́n sì ń ṣe àjọṣe pẹ̀lú ẹ̀dá, dín kù nínú àwọn ìṣòro àìlera tí ó ní ṣe pẹ̀lú oúnjẹ nípa ẹ̀dá.

Ní àwọn ìlú bíi Ìjẹ̀bú-Ode àti Ẹ̀kó, àwọn ẹgbẹ́ àgbẹ̀ ti bẹ̀rẹ̀ sí í lo àwọn ọ̀nà tí ó ń dáàbò bo ilẹ̀, bíi kíkọ́ ilẹ̀ pẹ̀lú ewéko, àti lílo àwọn ẹranko fún ìrìn-àjò, ṣùgbọ́n kì í ṣe fún oúnjẹ. Èyí ti mú kí wọn ní àǹfààní láti ta àwọn ọjà wọn lọ́jà àgbáyé, níbi tí àwọn oníbàárà ti ń san owó púpọ̀ fún oúnjẹ tí a mọ̀ pé kò ṣe akóbá fún àyíká.

• Ìwádìí ti Ẹ̀ka Ẹ̀kọ́ Àgbẹ̀, Yunifásítì Ìbàdàn (2023) fi hàn pé àwọn obìnrin onílẹ̀ tí wọ́n ń lo àwọn ohun ọ̀gbìn tí wọ́n gbìn fún ara wọn dín kù nínú àwọn ìṣòro àìlera.
• Ẹgbẹ́ Àgbẹ̀ Ìjẹ̀bú-Ode (2024) ti bẹ̀rẹ̀ sí í lo àwọn ọ̀nà tí ó ń dáàbò bo ilẹ̀, tí wọ́n sì ń ta àwọn ọjà wọn lọ́jà àgbáyé.
• Ìwádìí ti Yunifásítì Ọ̀báfẹ́mi Awólówò (2025) fi hàn pé àwọn ọmọ onílẹ̀ tí wọ́n ń lo àwọn ohun ọ̀gbìn tí wọ́n gbìn fún ara wọn ti rí i pé wọ́n ń gba owó púpọ̀ sí i.