Veganism kìí ṣe ẹ̀yà òsì — àti pé bíbá a ṣe bẹ́ẹ̀ jẹ́ àṣìṣe

Àròjinlẹ̀ náà ní ṣókí

Àwọn ohun tí a ń sọ jẹ́ ti ẹ̀rí

Ìmọ̀lára, ìtújáde, ìlò ilẹ̀ àti oúnjẹ jẹ́ àwọn ìbéèrè tí ẹ̀rí ń dáhùn. Wọ́n ń yanjú tàbí jiyàn nípasẹ̀ àwọn ìsọfúnni, kìí ṣe nípasẹ̀ àwọn ìwé ìpolongo ẹgbẹ́ òṣèlú.

Ìparí ọ̀rọ̀ jẹ́ ti ìwà, kìí ṣe ti ètò ọrọ̀-ajé

"Má ṣe sanwó fún ìwà ìkà tí a lè yẹ̀rà" jẹ́ òfin nípa ìwà ẹnìkọ̀ọ̀kan. Ó bá ọ̀rọ̀-ajé ọjà, ohun-ìní aládàáni àti àṣà ẹ̀sìn mu.

Kíkó ẹ̀yà òṣèlú ń dín àwọn tí ń yípadà kù

Ìdánilójú tí ń dáàbò bo ìdánimọ̀ jẹ́ ohun tí a ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ dáradára: àwọn ènìyàn ń kọ ẹ̀rí tí a fi àmì ẹgbẹ́ òkèèrè bò, bí ẹ̀rí náà ti dára tó.

Ìbò fi hàn pé ó jẹ́ òtítọ́

Àwọn ìgbésẹ̀ ìtọ́jú ẹranko oko ń gba ìdìbò tí ó pọ̀ ju ti ẹgbẹ́ òṣèlú kan ṣoṣo lọ — Ìlànà 12 ti California gba 63% ìdìbò ní ọdún 2018.

Ohun tí veganism ń sọ ní ti gidi

Yọ àṣà kúrò, veganism jẹ́ àríyànjiyàn kúkúrú. Àwọn ẹranko tí a ń tọ́jú fún oúnjẹ ní ìmọ̀lára: wọ́n ń rí ìrora, ẹ̀rù, àti, ní àwọn ọ̀ràn ẹlẹ́dẹ̀ àti àwọn ẹyẹ corvid, ohun kan bí ìfojúsọ́nà. Iṣẹ́ àgbẹ̀ ẹranko lọ́nà ìṣẹ́lẹ̀ ń fa ìyà yìí jẹ ní iye tí ó tó nǹkan bí 80 bílíọ̀nù ẹranko ilẹ̀ lọ́dọọdún, ó sì ń ṣe bẹ́ẹ̀ fún ọjà tí kò ṣe pàtàkì fún ìjẹ́jẹ̀ẹ́dára. Ṣíṣe ọjà yìí ń lo nǹkan bí 77% ilẹ̀ àgbẹ̀ àgbáyé nígbà tí ó ń pèsè nǹkan bí 18% kálórí rẹ̀. Oúnjẹ ewébẹ̀ onírúurú ń pèsè àwọn nǹkan tí ara ń nílò ní gbogbo ìpele ìgbésí-ayé. Nítorí náà, níbi tí àwọn yìíyàn bá wà, ṣíṣe ọjà náà lè ṣòro láti dá láre. Gbogbo ìgbésẹ̀ nínú ẹ̀ka ọ̀rọ̀ yìí jẹ́ ti ẹ̀rí tàbí ti ìwà lọ́nà tí ó wọ́pọ̀. O lè kọlu èyíkéyìí nínú wọn pẹ̀lú ẹ̀rí. Ohun tí o kò lè ṣe ní òtítọ́ ni láti kọlu wọn pẹ̀lú èrò lórí iye owó-orí tí ó ga jùlọ, nítorí kò sí ìgbésẹ̀ kan nínú àríyànjiyàn náà tí ó mẹ́nu kan ọ̀kan.

Gbogbo ìgbésẹ̀ nínú ẹ̀ka yẹn jẹ́ àríyànjiyàn tàbí ìlànà ìwà tí ó wọ́pọ̀. O lè fi ẹ̀rí kọlu ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn. Ohun tí o kò lè fi òtítọ́ ṣe ni láti fi ipò lórí oṣuwọ́ owó-ori tí ó ga jù lọ kọlù wọn, nítorí kò sí ìgbésẹ̀ nínú àríyànjiyàn náà tí ó mẹ́nu kàn án.

Bí kíkó ẹ̀yà òṣèlú ṣe ṣẹlẹ̀

Ohun mẹ́ta ló dapọ̀. Ìkọ́kọ́, ní àwọn ọdún 1970 àti 1980, àgbàwí ẹranko ní Britain àti Amẹ́ríkà pín àwọn olùṣètò, ìlànà àti ohun èlò pẹ̀lú ẹgbẹ́ òsì tí ń ṣe àtakò lòdì sí ọ̀gbun àti apartheid, nítorí náà wọ́n jogún ìrísí yẹn. Ìkejì, láti àwọn ọdún 2000 lọ, ìbánisọ̀rọ̀ nípa ojú-ọjọ́ di ọ̀kan nínú àwọn ọ̀ràn tí ó jẹ́ ti ẹgbẹ́ òṣèlú jùlọ nínú ìwádìí ìdìbò, àti nítorí pé ẹranko jẹ́ ìtàn ojú-ọjọ́, veganism wà nínú kòtò kan náà. Ìkẹta, àti tí ó burú jùlọ, apá kan ẹgbẹ́ náà yàn láti ṣàlàyé veganism gẹ́gẹ́ bí pákó kan nínú ètò àtakò kapitalismi gbòòrò, tí ó sọ àdéhùn lórí ẹranko di ohun tí ó gbẹ́kẹ̀lé àdéhùn lórí ohun gbogbo mìíràn. Kò sí èyí tí ó jẹ́ dandan. Ìtọ́jú ẹranko ní àwọn gbòǹgbò onígbàgbọ́ tí ó jinlẹ̀: òfin àkọ́kọ́ ní àgbáyé fún ààbò ẹranko, Òfin Martin ti 1822, ni Ìgbìmọ̀ Tory tí ó pọ̀jù ló gbé e, RSPCA sì dá sílẹ̀ ní ọdún méjì lẹ́yìn náà pẹ̀lú àtìlẹ́yìn ọba àti àlùfáà. Ìwé òde-òní tí a kà jùlọ tí ń ṣe àríyànjiyàn ẹ̀sìn àti onígbàgbọ́ lòdì sí iṣẹ́ àgbẹ̀ ẹranko lọ́nà ìṣẹ́lẹ̀, Dominion ti Matthew Scully, ni akọ̀wé ọ̀rọ̀ fún ààrẹ Republikani kan kọ ọ́.

Kò sí ẹ̀kọ́ nínú àwọn nǹkan wọ̀nyí. Àbójútó ẹranko ní àwọn gbòǹgbò ìṣèlú tó jinlẹ̀: òfin àbójútó ẹranko àkọ́kọ́ nínú ayé, Òfin Martin ti ọdún 1822, ni Ìgbìmọ̀ Aṣòfin tí Tory ń darí fọwọ́ sí i, RSPCA sì dá lẹ́yìn ọdún méjì pẹ̀lú àtìlẹ́yìn ọba àti àlùfáà. Ìwé òde-òní tí a ka jù lọ tí ó fi ìsìn àti ìṣèlú lọ́wọ́ sí àtakò oko-ẹran, Dominion ti Matthew Scully, ni òǹkọ̀wé ọ̀rọ̀ fún ààrẹ ijọba olókìkí kan.

Ẹlẹ́dẹ̀ nínú àgò ìbímọ kò mọ bí o ṣe dìbò, kò sì ní rí ìrànlọ́wọ́ lọ́wọ́ ẹgbẹ́ tí ń ṣe bẹ́ẹ̀.

Iye tí kíkó ẹ̀yà òṣèlú ń gbà

Ìmọ̀-ọkàn òṣèlú ní orúkọ fún ohun tí ń ṣẹlẹ̀ lẹ́yìn náà. Nígbà tí òtítọ́ kan bá gbé àmì ẹgbẹ́ òṣèlú, àwọn ènìyàn ń ṣe àyẹ̀wò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìbéèrè nípa ẹgbẹ́ tí wọ́n jẹ́ kàkà tí ó fi jẹ́ ìbéèrè nípa òtítọ́ ọ̀rọ̀ náà — iṣẹ́ Dan Kahan lórí ìmọ̀-ọkàn àṣà rí i pé ìmọ̀ sáyẹ́nsì tí ó pọ̀ sí i mú kí ìpínyà burú sí i, kìí ṣe dára, nítorí pé àwọn tí ó mọ̀ dáradára sàn ní ààbò ẹgbẹ́ wọn. Àbájáde rẹ̀ ni pé àgbẹ̀, ọmọ ìjọ tàbí oníṣòwó kékeré tí ó lè ní ìdánilójú nípasẹ̀ àwòrán láti ilé ìpàkà ẹranko kò rí àwòrán náà rí. Wọ́n rí àsíá lórí àsíá, wọ́n pinnu pé ọ̀rọ̀ náà jẹ́ ti ẹlòmíràn, wọ́n sì dáwọ́ kíkà dúró. Àwọn ẹranko nínú ibùdó yẹn ń san iye fún ìpinnu ìṣàmì.

Àbájáde iṣẹ́ náà ni pé àgbẹ̀, oníjọ́sìn tàbí oníṣòwó kékeré kan tí ó lè rídìí látinú fídíò ilé ẹran kò lè rí fídíò náà rárá. Wọ́n rí àsìá lórí àsìá, wọ́n ronú pé ìkéde náà jẹ́ fún ẹlòmíràn, wọ́n sì dáwọ́ kíkà dúró. Àwọn ẹranko nínú ilé ẹran yẹn sì ni wọ́n ń san owó fún ìpinnu ìfàmọ́rá náà.

• —Ìdajì àwọn olùdìbò ni a ti yọ kúrò nínú àríyànjiyàn náà tẹ́lẹ̀.
• —Àwọn àgbàwí ń pariwo fún àwọn ipò tí kò ní ìsopọ̀ tí wọn kò tilẹ̀ lè ní.
• —Àwọn alátakò ń rí ìdáwọ́dúró tí kò gbé ẹ̀rí náà.
• —Àwọn aṣòfin tí yóò dìbò fún ìfòfindè àgò ń yẹ̀rà láti ya fọ́tò pẹ̀lú ẹgbẹ́ náà.

Ohun tí àpótí ìbò fi hàn

Níbi tí a ti fi àwọn ìbéèrè ìtọ́jú ẹranko síwájú àwọn olùdìbò lọ́nà tààrà, tí a yọ àmì ẹgbẹ́ òṣèlú kúrò, wọ́n ń bori nípasẹ̀ àwọn ìpín tí kò sí ẹgbẹ́ òṣèlú kan ṣoṣo tí ó lè mú wá. Massachusetts fọwọ́sí Ìbéèrè 3 lórí ìtìmo ẹranko oko ní ọdún 2016 pẹ̀lú nǹkan bí 78% ìdìbò. California gba Ìlànà 12 ní ọdún 2018 pẹ̀lú nǹkan bí 63%, àti ní ọdún 2023 Ilé-ẹjọ́ Gíga Jùlọ ti Amẹ́ríkà fìdí rẹ̀ múlẹ̀ nínú National Pork Producers Council v. Ross. Nínú Ìṣọ̀kan Yúróòpù, ìgbésẹ̀ àwọn aráàlú End the Cage Age kó àwọn ìfọwọ́sí tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ tí ó tó 1.4 mílíọ̀nù kọjá gbogbo orílẹ̀-èdè ọmọ ẹgbẹ́. Àwọn nọ́ńbà wọ̀nyí kò lè dé àyà bí kò ṣe nítorí pé ìbéèrè tí ó wà lórí ìwé náà jẹ́ ti ẹranko. Ni kété tí a bá ṣàlàyé ìbéèrè kan náà gẹ́gẹ́ bí ìjà lórí kapitalismi, àtìlẹ́yìn ń wó lulẹ̀ sí iye ẹgbẹ́ kan ṣoṣo.

Àwọn nọ́ńbà wọ̀nyí kò lè ṣeé ṣe àfi bí ìbéèrè lórí ìwé náà bá jẹ́ ti ẹranko. Ni kete tí a bá sọ̀rọ̀ àtakò kapitalisimu, àtìlẹ́yìn náà a dín kù sí àwọn tí wọ́n wà nínú ẹgbẹ́ kan ṣoṣo.

Ohun tí yíyà sọ́tọ̀ kò túmọ̀ sí

Yíyà sọ́tọ̀ kìí ṣe ìyọkuro òṣèlú nínú ìtumọ̀ ipalọ́rọ̀. Píparí àgò, fífindè gbígbé ẹranko lọ sí òkèèrè àti àtúnṣe ìrànwọ́ jẹ́ àwọn ìgbésẹ̀ òṣèlú, wọ́n sì nílò àwọn ìjà òṣèlú. Bẹ́ẹ̀ ni kò túmọ̀ sí díbọ́n pé gbogbo àṣà òṣèlú dé ọ̀dọ̀ ẹ̀kọ́ ìwà ẹranko ní ọ̀nà kan náà: wọn kò ṣe bẹ́ẹ̀, àwọn ọ̀nà náà sì ṣe pàtàkì. Ó túmọ̀ sí kíkọ̀ láti sọ àdéhùn lórí ẹranko di ohun tí ó gbẹ́kẹ̀lé àdéhùn lórí ohun mìíràn. Ó túmọ̀ sí kíkọ àwọn àríyànjiyàn tí onígbàgbọ́, olómìnira, olóminú àti sọ́ṣálístì lè mọ̀ pé a kọ sí wọn. Ó sì túmọ̀ sí bíbá ẹni tí ń jẹ ẹran mu gẹ́gẹ́ bí alájọṣepọ̀ tí ó lè wà dípò ọ̀tá òṣèlú.

Ó túmọ̀ sí àìjẹ́ kí ìfohùnṣọ̀kan lórí ẹranko di ẹ̀tọ́ lórí ohun mìíràn. Ó túmọ̀ sí kiko àríyànjiyàn tí awọn aláìṣẹ̀mímọ, olómìnira, aláìlẹ́gàn àti aláìlẹ́gbẹ́ lè mọ̀ pé ó jẹ́ tiwọn. Ó sì túmọ̀ sí pé ẹni tí ó ń jẹ ẹran jẹ́ alájọṣepọ̀ tí ó lè jẹ́, kì í ṣe ọ̀tá òṣèlú.

Àwọn ìbéèrè tí àwọn ènìyàn ń béèrè

Àwọn orísun

• Poore & Nemecek (2018), Science — ipa oúnjẹ lórí ayé
• Kahan et al. (2012), Nature Climate Change — ìpínyà àti ìmọ̀ sáyẹ́nsì
• National Pork Producers Council v. Ross (Ilé-ẹjọ́ Gíga Jùlọ Amẹ́ríkà, 2023)
• Iṣẹ́ Àgbéṣe Àwọn Ará Yúróòpù — Dẹ́kun Ẹ̀yà Ẹranko Nínú Àgọ̀
• RSPCA — ìtàn wa láti 1824

Tẹ̀síwájú