گیاهخواری صادق هدایت؛ پژوهشگر ادبیات پاسخ می‌دهد

گیاهخواری صادق هدایت صرفاً یک ترجیح غذایی شخصی یا ژست روشنفکری نبود، بلکه مانیفستی پیشگام در نقد خشونت سیستماتیک علیه جانوران و بازتعریف نسبت انسان با طبیعت به شمار می‌رفت. برای بازخوانی این متن کلیدی سال ۱۳۰۶ خورشیدی، با دکتر مریم روزبهانی، پژوهشگر تاریخ ادبیات و مطالعات بوم‌شناختی فرهنگ گفت‌وگو کرده‌ایم تا دریابیم چگونه ایده‌های نویسنده «بوف کور» یک قرن پس از نگارش، همچنان پاسخی زنده به بحران‌های اخلاقی و محیط‌زیستی خاورمیانه ارائه می‌دهند.

به گفته این پژوهشگر، هدایت در بیست‌وچهار سالگی با تألیف رساله «انسان و حیوان» و سپس کتاب ماندگار «فواید گیاهخواری»، متنی فراتر از زمانه خود پدید آورد. او با پیوند دادن کالبدشناسی تطبیقی، اسطوره‌شناسی کهن آریایی و حکمت شاعران بزرگی چون ابوالعلاء معری و عطار نیشابوری، کشتارگاه‌ها را تجلی انحطاط اخلاقی بشر نامید و سفره ایرانی را به بازگشت به دانه‌ها و میوه‌ها دعوت کرد.

گیاهخواری صادق هدایت چگونه آغاز شد و ریشه‌های فکری آن چیست؟

دکتر روزبهانی ریشه‌های فکری هدایت را به تجربه‌های زیسته او در پاریس و آشنایی عمیقش با مکاتب باستانی شرق نسبت می‌دهد. او توضیح می‌دهد که بر خلاف تصور رایج، هدایت گیاهخواری را سوغاتی غربی نمی‌دانست؛ بلکه آن را جوهره گم‌شده عرفان ایرانی و اندیشه مهرپرستی می‌دید. هدایت با استناد به شاهنامه فردوسی یادآور شد که نخستین بار اهریمن با خوراندن گوشت پرندگان و پستانداران به ضحاک، خوی درندگی را در فرمانروایان بیدار کرد و انسان را از گوهر مهر دور ساخت.

این پژوهشگر تأکید می‌کند که هدایت در فصل نخست کتاب به تفصیل نشان می‌دهد که دست، دهان و دستگاه گوارش انسان برای دریدن آفریده نشده است. انسان نه دندان نیش درندگان را دارد و نه روده کوتاه گوشتخواران را برای تخلیه سریع بافت‌های فاسدپذیر. او با بررسی فیزیولوژی دستگاه گوارش به این نتیجه رسید که تغذیه گوشتی نوعی نقض فاحش قوانین زیستی به شمار می‌آید که بیماری‌های گوناگون قلبی و گوارشی را به همراه دارد.

“هدایت کشتارگاه را محلی می‌دانست که در آن شرافت آدمی پیش از گلوی حیوانات بریده می‌شود.”

آیا استدلال‌های اخلاقی و زیستی هدایت با علم امروز همخوانی دارد؟

به گفته دکتر روزبهانی، یکی از نبوغ‌آمیزترین وجوه تفکر هدایت، پیش‌بینی توانایی جانوران در تجربه درد و آگاهی بود. در روزگاری که حیوان را ماشینی فاقد شعور تلقی می‌کردند، هدایت نوشت جانوران نگاه می‌کنند، حسادت می‌ورزند، عشق می‌ورزند و در لحظه سلاخی چشمانشان لبریز از التماس است. این بینش دقیق در ژوئیه ۲۰۱۲ با انتشار بیانیه کمبریج درباره خودآگاهی جانوران تأیید شد که به صراحت ساختارهای عصب‌شناختی تجربه درد و خودآگاهی را در پستانداران و پرندگان معادل پستانداران عالی اعلام کرد.

• بیانیه سال ۲۰۱۲ کمبریج وجود ساختارهای نورولوژیک خودآگاهی و حس رنج را در جانوران اثبات کرد.
• سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۵ گوشت‌های فرآوری‌شده را در ردیف مواد سرطان‌زای گروه یک قرار داد.
• کالبدشناسی نوین اثبات می‌کند طول روده انسان دوازده برابر بالاتنه و مناسب هضم آرام فیبرهای گیاهی است.
• تحقیقات آکادمی تغذیه و رژیم‌های غذایی آمریکا رژیم گیاهی کاملاً برنامه‌ریزی‌شده را برای تمام مراحل رشد مناسب می‌داند.

به گفته این کارشناس، هدایت حتی فراتر از بعد کالبدی، به سلامت روانی جامعه اشاره می‌کند. او معتقد بود ملتی که صبح خود را با تماشای لاشه‌های خون‌چکان گوسفندان آویخته در معابر شهری آغاز کند، هرگز نمی‌تواند به مهربانی مدنی، دموکراسی و احترام متقابل دست یابد. تماشای خون ریخته‌شده، حساسیت وجدان را سست می‌کند و خشونت را به ساختارهای اجتماعی روزمره انتقال می‌دهد.

دیدگاه هدایت چه پیوندی با بحران آب و خاک در فلات ایران دارد؟

دکتر روزبهانی توضیح می‌دهد که هرچند هدایت واژگان امروزی مانند ردپای کربن یا گرمایش زمین را به کار نمی‌برد، اما در فصول اقتصادی کتاب به دقت اتلاف منابع حاصلخیز زمین را برای پرورش دام شرح داده است. او با مقایسه بازدهی زمین‌های کشت گندم، حبوبات و مراتع دامداری استدلال کرد که با خوراک گیاهی می‌توان چند برابر جمعیت گرسنه خاورمیانه را بدون تخریب زمین سیر کرد.

امروز فلات ایران با بی‌پابقه‌ترین خشکسالی هزاره روبه‌روست و بیش از ۸۵ درصد سفره‌های آب زیرزمینی کشور تخلیه شده‌اند. طبق گزارش سال ۲۰۲۳ فائو بخش دامپروری صنعتی یکی از بزرگترین مصرف‌کنندگان آب مجازی در اقلیم‌های کم‌آب به شمار می‌رود. بازخوانی هدایت نشان می‌دهد که چرخش به سوی حبوبات اصیل خاورمیانه مانند نخود، عدس و باقلا نه‌تنها یک گزینه اخلاقی، بلکه تنها راه بقای سرزمینی فلات ایران در مواجهه با ورشکستگی آبی است.

“زمین ایران تشنگان فراوان دارد؛ خوراک گوشتی آب سفره‌های زیرزمینی را در دشت‌های خشک می‌بلعد.”

چگونه فرهنگ غذایی اصیل ایران پاسخگوی پیام صادق هدایت است؟

دکتر روزبهانی این پندار نادرست را که «سفره ایرانی وابسته به گوشت است» رد می‌کند. او خاطرنشان می‌سازد که تا پیش از ورود نفت به اقتصاد و رونق دامداری صنعتی در دهه ۱۳۴۰، گوشت در رژیم غذایی اکثریت ایرانیان عنصری بسیار حاشیه‌ای بود. بنیاد خوراک ایرانی بر پایه گندم، برنج، انبوه سبزی‌های بومی (تره، جعفری، شنبلیله، گشنیز)، گردو، انار، بادمجان و حبوبات غنی از پروتئین قرار داشت.

• خورش‌های اصیل مانند فسنجان با گردو و قارچ یا کدو حلوایی ارزش زیستی بالاتری نسبت به نسخه‌های گوشتی دارند.
• غذاهای بومی گیلان نظیر میرزاقاسمی، باقلاقاتوق و ترش‌تره کاملاً مبتنی بر سبزیجات و حبوبات شمال ایران هستند.
• ترکیب برنج دمسیاه با حبوبات ایرانی پروتئین کاملی با تمام اسیدهای آمینه ضروری برای بدن فراهم می‌آورد.
• سنت‌های باستانی نوروز و سیزده‌بدر همواره با احترام به رویش گیاهان و پرهیز از آسیب به جانوران همراه بوده‌اند.

شواهد تاریخی و علمی پشت پاسخ‌ها

تحقیقات بوم‌شناختی معاصر نشان می‌دهند که توصیه صادق هدایت به بازگشت به خوراک گیاهی، علمی‌ترین نسخه برای مهار فرسایش خاک در فلات مرکزی ایران است. بر پایه پژوهش مجله Nature Food در سال ۲۰۲۳، جایگزینی پروتئین حیوانی با پروتئین‌های گیاهی در مقیاس ملی می‌تواند تا ۸۰ درصد مصرف اراضی کشاورزی اختصاص‌یافته به علوفه را کاهش دهد. این امر به پوشش گیاهی طبیعی اجازه احیا داده و طوفان‌های گرد و غبار برخاسته از دشت‌های فرسوده را متوقف می‌کند.

هدایت نزدیک به یک قرن پیش با جسارتی شگفت‌انگیز نگاشت که تمدن واقعی زمانی آغاز می‌شود که بشر دست از کشتار برادران کهتر خود یعنی جانوران بردارد. او پیش‌بینی کرد که با پیشرفت دانش بشری، پرده‌های خرافه و عادات پوسیده کنار خواهند رفت و کشتار حیوانات برای خوراک به خاطره‌ای تلخ در تاریخ بشر بدل خواهد شد.